Ўзбекистоннинг атом электр станцияларидан қандай фойдаси бор – энергетика вазирининг ўринбосари Шерзод Хўжаевнинг фикри

Энергетика вазирининг ўринбосари Шерзод Хўжаев Ўзбекистон нима учун атом электр стантсиясини қурмоқчи эканлиги ва олинган электр энергиясининг нархи қанча бўлишини фикри билан бўлишди.

«Ушбу лойиҳанинг иқтисодий фаолияти билан танишганимда, атом электр стантсиясида ишлаб чиқарилган 1 кВт/соат электр стантсиялари ёки иссиқлик электр стантсияларида ишлаб чиқарилган 1 кВт/с га тенг бўлади, деган хулосага келдим. Лекин битта шарти бор, ушбу объектлар 30 йил олдин эмас, ҳозир қурилаётган бўлса. Масалан, агар биз қуввати 200 ёки 400 МВт бўлган шартли гидроелектростантсияни қуришни бошласак, уни қуриш харажатлари ва кейинги 1 кВт соат нархи атом электр стантсиясининг ишлашига қиёсланади», деди энергетика вазирнинг ўринбосари.

Агар иссиқлик энергияси ҳақида гапирадиган бўлсак, Хўжаев бу эрда ҳамма нарса ёқилғи нархига, яъни табиий газга боғлиқ. Агар биз ҳозирги нархни олсак – 1000 кубометр учун 65 АҚШ доллардан озгина камроқ бўлса, унда ИЕСларда электр энергиясининг нархи арзанроқ бўлади ва агар биз уни дунё бўйича ўртача нархлар билан солиштирасак, масалан, 150-200 АҚШ доллар бўлса, унда атом энергияси унга нисбатан аллақачон ғолиб, деб тушунтирди.

Шу билан бирга, у Европада газ қувурларининг кенг тармоғи ва Россиядан арзон газ бўлганига қарамай, атом электр станциялари ишлайди ва улар ишлаб чиқарадиган энергия иссиқлик электр станцияларига қараганда арзонроқ бўлишига мисол келтирди. Ўрта муддатли истиқболда, ички бозорда иссиқлик электр станциялари учун табиий газ нархини ҳисобга олсак, Хўжаевнинг фикрича, атом энергиясининг нархи деярли бир хил бўлади.

«Мен кўпчилик мутахассислар таъкидлаб ўтган муҳим бир фикрни айтишни истамайман. Қайтарилиш ва инвестицияларни қайтариш даври деб аталадиган муддати бор, уни қисқартириш ёки кенгайтириш мумкин. Бу станция қанча вақт ишлашига боғлиқ. Масалан, 25 йилдан бери ишлайдиган иссиқлик электр станцияси мавжуд. Агар сиз инвестицияларнинг даромадлилигини 20 йилга белгилаб қўйсангиз, унда сиз электр энергиясининг битта тарифига эга бўласиз, агар 15 йил бўлса – демак у табиийки юқорироқ бўлади, 10 йил – ундан ҳам юқори», – деди суҳбатдош.

Унинг сўзларига кўра, кўпинча инвестор биринчи 10 йил учун максимал тарифни белгилайди ва кейин ишлаб чиқарувчи объект нархини тўлаганда уни кескин пасайтиради. Агар иссиқлик электр станциясининг хизмат қилиш муддати 25 йил ва 60 йил ишлайдиган атом электр станциясига инвестицияларни солиштирганимизда, 1 кВт/соат учун нархи бир хил бўлади.

«Енди АЕСни бошқа томондан кўриб чиқайлик. Илгари биз ушбу лойиҳа ҳақида бизнес нуқтаи назаридан гаплашдик – инвестиция қиламиз ва даромад оламиз деб айтиб ўтдик. Атом энергияси унинг ортидан кўплаб соҳаларни тортиб олади. Бу нафақат таълим ёки янги қурилиш материалларини ишлаб чиқариш. Бу фундаментал фан, соғлиқни сақлаш соҳаси ва бошқа кўп нарсалар», – деб айтиб ўтди Хўжаев.

Унинг қўшимча қилишича, Ўзбекистон шунақанги жойлашувга эга, у эрда бутунлай қайта тикланадиган энергетикага эътиборни қаратиб бўлмайди. Бизнинг иқлим шароитида қуёш электр станцияси қишда ёзга қараганда тўрт баравар кам энергия ишлаб чиқаради. Буни халқаро тадқиқотлар тасдиқлайди.

«Маҳаллий гидроенергетика қорнинг эришига асосланади, яъни унинг асосий цикли баҳор-ёз. Қишда тоғларда қор тўпланади, ёзда эрийди, биз электр энергиясини ишлаб чиқарамиз. Бизда кўп йиллик цикл бўлган катта сув омборлари йук. Натижада йил давомида барқарор энергия ишлаб чиқариш йук. Шунинг учун мамлакатда асосий энергия манбаи иссиқлик энергиясидир – биз кўмир ва газни ёқамиз. Биз аллақачон ўзимизга савол беришимиз керак, агар 25 йил ичида газ йук бўлиб кетса, нима қиламиз?» – деб савол беради вазир ўринбосари.

Унинг фикрига кўра, бундан кейин ҳам мамлакатга газ ёқиш фойдасиз бўлади, чунки бошқа талаб қилинадиган кимёвий маҳсулотларни олиш керак: газ кимёси бутун дунёда фаол ривожланмоқда.

«Қуёш ва шамол энергияси ҳали мамлакат учун тўлақонли алтернативага айлана олмайди. Биз қишда барча эҳтиёжларимизни қоплайдиган қуёш электр станцияларини қура олмаймиз. Бошқа томондан, ёзда ортиқча энергия билан нима қилмоқчимиз? Сиз инвесторга барча энергияни қишда ва ёзда унинг тўртдан бир қисмини сотиб оламиз деб айтганда, сиз электр стантсиясини қура олмайсиз. Бундай шароитда хорижий инвестицияларни жалб қилишнинг иложи йук», деди у.

Шунинг учун, Хўжаев, бизга метеорологик шароитлар ва мавсумни ҳисобга олмасдан, йил бўйи мавжуд бўладиган мувозанатли энергия сиғимларига муҳтожмиз, деб ишонади. Шу нуқтаи назардан, атом энергияси энг мос келади. Агар бошқа алтернатива пайдо бўлса, эҳтимол Ўзбекистон бу йулдан бориши мумкин.

Ходжаев шунингдек, потенциал пудратчи билан атом электр станциясини қуриш бўйича музоқаралар ҳали якунланмаганлигини қўшимча қилди.

«Шартномани тайёрлаш учун бироз кўпроқ вақт керак, шунда, бу шартлар бизни қониқтиради» дейишимиз мумкин. Афсуски, биз ҳали тайёр эмасмиз. Бир томондан, жараёнди бироз кечиктирилганлиги ёмон. Бошқа томондан, музокараларнинг ҳар бир туридан кейин Ўзбекистон томонига шароит яхшиланмоқда. Баъзи лаҳзаларда буни бироз кейинроқ қилиш афзалроқ, лекин анча яхшироқ шароитларда», деди вазирнинг ўринбосари.

Вазир ўринбосарининг сўзларига кўра, ҳозирда лойиҳанинг барча параметрлари батафсил муҳокама қилинмоқда.

«Менинг тушунишимча, яхши шартнома – гўё уни имзолагандек, уни жавонга қўйинг ва у эрдан уни ҳеч қачон олиб қўёлмайсиз. У эрда ҳамма нарса тушунмовчиликлар ва тафовутларсиз батафсил ёзилиши керак. Энг муҳими, ҳар иккала томон нафақат бу нарсани англашлари, балки бу шартнома ўзаро фойдали эканлигига ишонишлари керак. Энди биз бу устида ишламоқдамиз, шартномани ўзаро фойдали ва тафовутларсиз қилишни истаймиз. Ҳозир техник ва молиявий жиҳатлар кун тартибида. Айтишим мумкинки, биз шартноманинг барча тафсилотларини муҳокама қилиш ниятидамиз, аммо имзолашга ҳали тайёр эмасмиз» – деди.

Шу билан бирга, Хўжаев, шартнома имзоланиши керак бўлган пайтда икки мамлакат расмийлари мутахассислар ва ихтисослаштирилган тузилмалар олдида оғир шароитларни қўймасликлари муҳимлигини қўшимча қилди.

«Мамлакат раҳбарияти олдига бир вазифа қўйилган – шартнома Ўзбекистон манфаатларига жавоб бериши керак. Буни шунга келтириб қоиш – бизнинг вазифамиз», – дея хулоса қилди сухбаттош.