Европада Россия газига қандай алтернатива бор?

Россия газига Европа муқобиллари маълум бўлди.

Қишда туриш ва бир йил чидаш – бу энди Европа Иттифоқининг асосий энергия вазифасидир. Голландия “Шимолий оқим”га тезкор муқобил бўлиши мумкин, бироқ улар шарт қўйишди. Европага Газпромдан қутулишга ким ёрдам беради ва қандай?

Озарбайжон ва Жазоир Европа Иттифоқига газ экспортини оширади

Озарбайжон яқин беш йил ичида Европа бозорига газ етказиб беришни икки баравар ошириб, йилига камида 20 миллиард куб метрга етказади. Европа комиссияси президенти Урсула фон дер Леен 18 июл куни Бокуда Озарбайжон президенти Илҳом Алиев билан тегишли ният декларациясини имзолади.

Ҳажмларнинг биринчи сезиларли ўсиши 2023 йилда кутилмоқда: Озарбайжон газининг Европа Иттифоқига экспорти ҳозирги 8,1 миллиард куб метрдан 12 миллиард куб метргача ошиши керак.

Шу куни Жазоир пойтахтида Бош вазир Марио Драги бошчилигидаги Италия ҳукумати делегатсияси қайта тикланадиган энергия, қурилиш ва рақамлаштириш каби турли соҳаларда 15 та ҳамкорлик шартномасини имзолади ва Жазоир газ таъминотини янада оширишга келишиб олди.

Жорий йилнинг охиригача улар яна 4 миллиард куб метрга ошади – Драги уч ой олдин, апрел ойида Шимолий Африканинг ушбу мамлакатига аввалги ташрифи чоғида келишиб олган 21 миллиард куб метрга қўшимча равишда.

Натижада, Италия бош вазири “Жазоир шу ойларда мамлакатимиз учун асосий газ етказиб берувчига айланди”, деб таʼкидлади. Ҳозиргача Россия етакчилик қилмоқда, ундан Италия 2021 йилда 29 млрд. Аммо Россиянинг Украинага ҳужумидан кейин Газпром етказиб беришни кескин қисқартирди.

Иккала ҳолатда ҳам бу қувурли газ бўлиб, у одатда суюлтирилган газдан (ЛНГ) арзонроқ ва ундан фарқли ўлароқ, агар нархлар у ерда юқорироқ бўлса, Осиёга йуналтириб бўлмайди.

Европа Иттифоқига газ етказиб беришнинг жорий ва янги йуналишлари

Озарбайжондан етказиб бериш аввало Жанубий Кавказ газ қувури орқали Грузия орқали Туркияга, сўнгра Транс-Анадолу газ қувури орқали Туркия-Греция чегарасига, у ердан эса Трансадриатик газ қувури (TAP) орқали Италияга етказилиб, Европа Иттифоқини аъзолари Греция ва Болгария, шунингдек, йулда Албания етказиб беради.

Жазоирдан газ Тунис орқали Транс-Ўрта эр денгизи газ қувури (Transmed) орқали Сицилияга ва у эрдан материк Италияга экспорт қилинади. Яна бир қувур – Medgaz, Жазоир газини тўғридан-тўғри Испанияга олиб боради.

Шу пайтгача Жазоир Россия ва Норвегиядан кейин Европа Иттифоқига кўк ёқилғи етказиб берувчи учинчи ўринда турган бўлса, энди унинг Европа Иттифоқининг йирик жанубий аъзоларини таъминлашдаги роли кескин ортади. Бундан ташқари, 19 июл куни Италиянинг Эни компанияси, Америка Occidental, Франциянинг TotalEnergies ва Жазоирнинг Сонатрач компаниялари нефт ва газ қазиб олишни кенгайтириш бўйича 25 йилга шартнома имзоладилар.

Марказий Европада, ўз навбатида, Норвегиянинг роли ортади. Катта эҳтимол билан у Россияни ортда қолдириб, Германия учун газ қувурининг асосий етказиб берувчиси, Европа Иттифоқидаги энг йирик истеъмолчига айланди. Ва уч ойдан камроқ вақт ичида, 2022 йил октябр ойида йилига 10 миллиард кубометр қувватга эга Болтиқбўйи қувури газ қувурини ишга тушириш керак. У Шимолий денгиздаги Норвегия конларидан Дания ва Болтиқбўйи орқали Полшага ётқизилади ва «Газпром» нинг унга етказиб берадиган таъминотини тўлиқ алмаштиради.

Россия Полшага газни апрел ойи охирида узиб қўйди, аммо Европа Иттифоқининг бу йирик аъзоси ўзининг ер ости газ омборларини (УГС) 98 фоизга тўлдиришга муваффақ бўлди, деб хабар беради Гас Инфраструcтуре Эуропе (GIE) портали. Бу 2022-йил май ойи бошида Полшанинг Свиноуйсьце шаҳридаги ЛНГ терминали, шунингдек, Полша-Литва интерконнекторининг (икки мамлакат газ узатиш тизимларини боғловчи газ қувури) GIPL ишга туширилиши туфайли мумкин бўлди.

Унга кўра, энди Полша Литвадан газни Клайпедадаги ЛНГ терминалидан олади. Аммо Болтиқбўйи қувури ишга тушганда, у Норвегия газининг бир қисмини, агар керак бўлса, Болтиқбўйи мамлакатлари ва Финляндияга ўтказиши мумкин. Мисол учун, яқинлашиб келаётган қишда кўк ёқилғи танқислиги шароитида қўшнилар ва иттифоқчиларни қўллаб-қувватлаш.

Гронингенда газ ишлаб чиқариш: Голландия тўлқинни ўзгартириши мумкин

Россия ва Норвегиядан кейин Германияга ва умуман Марказий Европага газ қувури етказиб берувчи учинчи йирик Голландия бўлиб келган ва ҳозир ҳам шундайдир. Бу мамлакатда, Гронингенда, Европа Иттифоқидаги энг йирик газ конларидан бири мавжуд.

Муаммо шундаки, 1960-йилларнинг бошидан бошлаб унинг фаол эксплуатацияси шаҳар ва унинг атрофида тез-тез содир бўладиган зилзилага олиб келди. Шу боис Нидерландия ҳукумати сўнгги йилларда газ қазиб олишни мақсадли равишда қисқартирмоқда: 2013-йилдаги 53 миллиард куб метрдан 2021-йилда 6,5 ​​миллиард куб метргача.

Бироқ энди, Европа Иттифоқида ўткир газ танқислиги юзага келган фавқулодда вазиятда у бу йуналишдан воз кечишга тайёр, деб ёзади 20 июл куни Германиянинг Ҳанделсблатт иқтисодий газетаси. Аммо Германия, ўз навбатида, 2022-йил охиригача ўчирилиши режалаштирилган қолган учта АЭСнинг ишлаш муддатини узайтириши шарти билан.

«Голландия ҳукумати учун, – деб тушунтиради Ҳанделсблатт, – бу фақат бир неча минг мегаватт соат кўпроқ ёки камроқ бўладими деган савол эмас. Шунингдек, бу энергия инқирози даврида Европа бирдамлиги қанчалик кучли эканлиги ҳақида. Голландияликларнинг таъкидлашича, сиёсий харажатларни фақат улар кўтармайдилар.»

Бошқача қилиб айтадиган бўлсак, Голландия ҳукумати агар Германия ҳукумати атом энергиясидан воз кечишни кечиктиришга қарор қилса, газ ишлаб чиқаришни кенгайтириш бўйича номақбул чорани кўришга тайёр (бундан Германия кўпроқ фойда кўради) немис жамиятининг катта қисми томонидан кескин салбий муносабат.

Бундан ташқари, Голландия ҳукумати, деб давом этади Ҳанделсблатт, Германиянинг RWE ва Uniper энергетика компаниялари томонидан бошланган суд жараёнига чек қўймоқчи. Улар қўшни давлат иқлим ўзгаришига қарши кураш доирасида тезда тўхтатишга қарор қилган кўмир электр станциялари учун кўп миллиард долларлик ҳисоб-китобларни талаб қилмоқда. Германия ҳукумати шу кунларда Россиядан газ таъминотидаги узилиш туфайли банкрот бўлиш арафасида турган энг йирик немис газ импортчиси Униперни қисман миллийлаштиришга ҳозирлик кўрмоқда.

Агар Гронингенда ишлаб чиқаришни кенгайтириш бўйича сиёсий қарор қабул қилинса (ва бунинг учун барча техник инфратузилма мавжуд бўлса), унда унинг ҳажми йилига 20 дан 30 миллиард куб метргача бўлиши мумкин, деб ёзади Ҳанделсблатт экспертларга таяниб. Хўш, айтайлик, уни ҳеч бўлмаганда вақтинча 2013 йил даражасига олиб чиқиш мумкин бўлса, унда Голландиянинг ўзи бутун Шимолий оқимни деярли бутунлай алмаштиради. Унинг йиллик қуввати 55 миллиард куб метрни ташкил қилади.

Суюлтирилган газ: Германия яқинда 5 та сузувчи ЛНГ терминалига эга бўлади

Ва шунга қарамай, Европа Иттифоқининг Россияга газ қарамлигини бартараф этишда асосий ролни қувурлар эмас, балки суюлтирилган газ ўйнаши керак. 2022 йилгача Европа Иттифоқида қабул қилиш қувватлари талаб қилинганидан кўпроқ эди ва улар кўпинча юксиз қолар эди. Шунинг учун Германия ўзининг ЛНГ терминалларини сотиб олмади, чунки у ҳар доим жаҳон бозорида керакли ҳажмларни сотиб олиш ва уларни Голландия, Белгия ёки Францияда қайта газлаш имкониятига эга эди.

Газпром Европа Иттифоқига этказиб беришни кескин қисқартирган ва ҳатто европалик ҳамкорлар олдидаги шартнома мажбуриятларини ҳам бажармаётгани сабабли, бу қувватлар, аксинча, ортиқча юкланиши ва Германия ЛНГ импорт қила олмаслиги хавфи мавжуд. Шу боис, бир неча ой ичида ўзимизнинг қайта газлаштириш инфратузилмасини яратиш масаласи ҳал қилинди.

Германия ҳукумати ҳар бири йилига 5 миллиард куб метр қувватга эга бўлган тўртта сузувчи ЛНГ терминалини ижарага олди ва 19 июл куни улар айнан қаерга боғланишини аниқлади. Шимолий денгиздаги Вилгелмшавен ва Брунсбюттеле терминаллари жорий қишда ишга тушиши керак, 2023 йил охирига келиб, Шимолий денгиздаги Стаде ва Болтиқ бўйидаги Лубмин қирғоқ инфратузилмаси тўлиқ ишга тушиши керак.

Худди шу жойда, Лубминда, Deutsche Regas хусусий компанияси томонидан Франциянинг TotalEnergies билан биргаликда ижарага олинган яна бир бешинчи, немис сузувчи ЛНГ терминали бўлади. Болтиқ денгизидаги ушбу шаҳарчанинг афзаллиги шундаки, у ерда “Шимолий оқим” ва “Шимолий оқим 2” учун қабул терминаллари мавжуд бўлиб, улар аллақачон европалик инвесторлар томонидан фойдаланишдан чиқарилган. Шу сабабли, бу эрга бутун Шарқий Германия, Бавария, Германия ва Европа Иттифоқидаги энг йирик Rehden газ омбори, шунингдек, Чехияни таъминлаш учун учта кучли магистрал газ қувурлари келтирилди.

Денгизга чиқа олмаган Чехия 14 июл куни Эмсхавендаги янги, иккинчи Голландия ЛНГ терминали билан шартнома имзолади. У, Роттердамдан фарқли ўлароқ, сузувчи бўлиб, жорий қишгача фойдаланишга топширилиши керак ва йилига 8 миллиард кубометр газ ишлаб чиқариш имкониятига эга бўлади. Уларнинг 3 миллиард куб метри ва шу билан бирга Германиянинг газ узатиш тизими орқали транзити Чехиянинг CEZ компанияси томонидан брон қилинган. Шундай қилиб, у илгари Россиядан олган жилдларнинг учдан бир қисмини алмаштиради.

Европа Комиссияси жорий қишда газни 15% тежашга чақирмоқда

Шундай қилиб, Европа Иттифоқида ЛНГ терминалларини қабул қилишда тақчиллик бўлмайди. Суюлтирилган газ етказиб беришга келсак, унинг қисқа муддатда, яқин ойларда ва қишда бутун дунёдан Европага келишига Европа Иттифоқи бозоридаги юқори нархлар катта ёрдам беради, бу эса ҳозиргача анча юқори.

Бу эвропаликларга қимматга тушади, аммо бу уларга саноат ва уй иситиш эҳтиёжлари учун оддий жисмоний газ танқислигининг олдини олиш имкониятини беради. Ва шу билан бирга у кўк ёқилғидан энг эҳтиёткорлик билан фойдаланишни рағбатлантиради. 20 июл куни Еврокомиссия раҳбари Урсула фон дер Лейен европаликларни яқин ойларда 2023-йилнинг мартигача газни сўнгги беш йилдаги ўртача кўрсаткичдан 15 фоизга тежашни таъминлашга чақирди. Агар бу бажарилмаса, газ таъминотини мажбурий чеклаш керак бўлиши мумкин.

Ўрта муддатли истиқболда, глобал ЛНГ портлаши шароитида Европа бозорига етказиб бериш ҳажми ва экспорт қилувчилар сонининг сезиларли даражада ошиши кутилиши мумкин. Бу, масалан, 2024 йилда АҚШда газни суюлтириш заводини ишга туширадиган Қатар, Европа бозорига йуналтирилган. Ёки Мисрдаги иккита заводда Исроил газини суюлтириш ва кейинчалик Европа Иттифоқига жўнатиш бўйича ўсиб бораётган лойиҳа.

Агар Озарбайжон, Жазоир, Норвегия ва, эҳтимол, Голландиядан газ қувурлари экспортининг юқорида қайд этилган ўсишини қўшадиган бўлсак, 2024-йилда Германияда Россиядан газ сотиб олишни минималлаштириш ёки ҳатто бутунлай йуқ қилиш бўйича эълон қилинган мақсад жуда реал кўринади.