Рус маданияти: Бучадан кейин мумкинми?

Дарҳақиқат, мамлакатнинг ўз-ўзини йўқ қилиш содир бўлмоқда – кўпчилик русларнинг қувноқ қувониши учун – улар «Путин ҳамма нарсани тўғри қиляпти» ва «Россия – ғолиблар халқи» дейишади. Россия иқтисодиётининг қулаши яққол кўриниб турибди ва уни «даволаб бўлмайди»: сўнгги икки ой давомида киритилган барча 8000 та санкциялар бекор қилинган тақдирда ҳам тикланиш (идеал ташқи шароитда) камида 10 йил давом этади.

Россия жамияти аллақачон одатдаги турмуш тарзидан воз кечишга мажбур бўлмоқда – севимли ичимликлар, озиқ-овқат, кийим-кечак, чиройли нарсалар, автомобиллар, смартфонлар, хорижий филмлар, кенг полосали интернет, дунё бўйлаб қизиқарли саёҳатлар, чет элликларнинг русларга дўстона қизиқиши.

Бунинг ўрнига – барча мамлакатлардан ўлим лаънатлари, «Россия ҳарбий кемаси» ва «Руссофобия» ҳақида эслатиш, уларнинг сабаблари кўпчилик рус телетомошабинлари учун сир бўлиб қолмоқда.

Россиядаги сиёсий воқеликнинг ўзгариши кўпчиликни, ҳатто сиёсатдан ташқари ва ҳукуматпарастларни ҳам хурсанд қилиши даргумон: 2022 йилдан 1952, 1937, 1918 йилларга тўсатдан боришни хоҳлаш учун сиз «тарихий саёҳатлар» нинг катта мухлиси бўлишингиз керак. ҳатто 1565 тҳ (Иван Грозным томонидан опричнина ташкил этилган йил).

Сиз, албатта, ўз телетомошабинларингизни Россия ниҳоят «ҳақиқий суверен», «концентрация», «ўзига қаратилаётган», «Ғарбга ҳал қилувчи зарба», «Лиссабондан Владивостокгача Евроосиё» қураётганига ишонтира оласиз – Москвадаги марказ билан, бегона ва душман Америка-Европа «ифлос» дан тозаланмоқда, «Украина нацизми» билан «ўлик жанг» олиб бормоқда – ҳеч бўлмаганда, бу сўзлар ҳозирда Россия ахборот майдонида ҳукмронлик қилмоқда.

Аммо Россия ва руслар учун ҳали ноаниқ натижа бор. Ва, эҳтимол, бу энг қийин.

Бу Россиядаги энг қимматли нарсага зарба бўлди: рус классик маданияти.

Гап нафақат жаҳон театрларининг опера хонандаси Анна Нетребко, дирижёр Валерий Гергиев ва бошқа юзлаб маданий истеъдодлар ва ҳатто Россиядан келган даҳолар билан тузилган шартномаларни бекор қилгани ҳақида эмас. Бу нафақат 100 дан ортиқ халқаро маданият ташкилотлари ва бирлашмалари Россияни четлаб ўтганлиги ёки ҳамкорликни тўхтатганлиги (хусусан, Юнеско, Канн кинофестивали, Европа замонавий санъат биенналеси).

Бучадан кейин рус маданияти мумкинми?

Бу Украина билан урушни қўллаб-қувватлаган ва бир лаҳзада «собиқ қул» га айланган рус маданиятининг тирик арбоблари (айниқса рассомлар) ҳақида эмас. Гап ҳатто Украинанинг баъзи шаҳарларида Пушкин ёдгорликларини олиб ташлаш ёки уларга «Z» ҳарфини бўяш, рус даҳолари номидаги кўчаларни қайта номлаш, рус маданиятига қизиқишни бутунлай рад этиш ҳақида эмас.

Гап шундаки, бу уруш бутун классик рус маданиятини – адабиёт, расм, мусиқа, кино, театр, меъморчилик, фалсафани шубҳа остига қўйди.

Ҳамма «рус маънавияти» ва «рус ғояси». Бутун дунёда танилган ва ўрганилган – университетнинг кўплаб славян ва русшунослик бўлимларида. «Ёқилганларга раҳм-шафқат», «хўрланган ва хафа бўлганлар», «боланинг кўз ёшлари», «глобал таъсирчанлик», «католиклик» ва «бутун бирлик», «қаршилик кўрсатмаслик» ҳақида. ва «сирли рус руҳи». Зеро, давлатнинг қўпол жинояти учун «жамоавий жавобгарлик» доирасида амалга оширилган ҳар қандай маданиятни (маданиятни бекор қилиш) унутиш ёки «бекор қилиш» халқни жаҳон тарихидан ўчириб ташлаш билан баробардир.

Пушкин ва Достоевский, Чайковский ва Левитан, Лев Толстой ва Станиславский, Шостакович ва Владимир Соловьёв (рус диний фалсафасининг асосчиси), Чехов ва Врубел, Илйин ва Бердяев, Блок, Есенин, Маяковский, Шолохов, Эйзенштейн, Мельников, Татев, Нестеров, Малевич, Ахматова, Цветаева, Есенин, Элдар Рязанов, Лариса Шепитко, Андрей ва Арсений Тарковский, Николай Рубцов, Высоцкий, Бродский, Марк Захаров, Сергей Бондарчук, Александр Башлачев, Виктор Цой… Мариу Драмтеатр вайроналари остида ҳалок бўлдилар. Улар Бучада ертўлада — қўллари орқасига боғланган ва бошларининг орқа қисмидаги ўқ билан топилган. Улар Мотижиннинг чуқурида бошқа ўликларнинг ёнида ётишди. Эвакуация пайтида Житомир шоссесида танк ўки остида қолди. Краматорскдаги темир йўл вокзалининг платформасида эди – у ерга “Точка У” учиб келганида. »

Бучадан кейин рус маданияти мумкинми?

 

Энди бу саволни фақат оддий жавоб топиш умидисиз кўтариш мумкин: нима учун бу нозик, кўп қиррали инсонпарварлик маданияти, унинг энг яхши қисми бутун дунёда жуда машҳур ва қадрланади, Россияни шафқатсизликдан қутқармади? ғайриинсонийлик, геноцид? Нега кичик синфларда Пушкин шеърларини ёддан ўргатган одамлар «Тарас Бульба» ва «Рождестводан олдинги тун» ни ўқидилар ва катталарида – Наташа Ростова ва Пер Безуховнинг ички ўзгариши, даҳшатли гуноҳкор ва қотил қандай бўлганини таҳлил қилдилар. Родион Расколников ҳар йили 31-декабр куни «Тақдир кинояси» ни чексиз «Менга касал эмаслигингни яхши кўраман» билан томоша қилган Худога мурожаат қилади, нега бу одамлар тинч аҳолини ўлдиришга, турар-жойларга қанотли ракеталарни учиришга муваффақ бўлишди? туғруқхона ва мактабларни бомбалаш, православ черковларини бузиш? Нима учун Буча, Гостомел, Ирпен, Бородянка, Макаров, Бузовая? Ва нега урушда эмас, балки уйида бўлганлар, нега улар «нацистлар» ҳақидаги тарғибот эртакларига ишонишди ва ҳамма узоқ ва қайсарлик билан қасам ичган қўшни давлатнинг қотиллигини қўллаб-қувватладилар? Фуқаролик норозилигига журъат этганлар эса озчиликда эди?

Бироқ, Россияда мамлакат тарихини ўзгартириш мумкин бўлган бундай кўп сонли «норозилар» йўқ ва ҳеч қачон бўлмаган. Аммо ўз халқининг шаънини ёки ўз ҳурматини сақлаб қолишга интилаётган оз сонли «декембристлар» борки, улар атайлаб ҳаракатларни амалга оширишга киришадилар – ҳеч бўлмаганда 1825 йилда, камида 1968 йилда, камида 2021 йилда – 2022.

Бучадан кейин рус маданияти мумкинми?

Турли хил версиялар илгари сурилмоқда – нима учун ҳамма нарса шундай бўлмоқда ва рус маданияти билан қандай бирга яшаш керак? Экстремал позицияларни олдиндан айтиш мумкин: «бекор қилиш», тўлиқ унутиш, китобларни ташлаш, мусиқа ўйнамаслик, филм томоша қилмаслик. Кремл сўнгги ўн йилликларда Украина билан маълумот ва семантик уруш учун рус маданияти ва православ черковидан фойдаланган, деган ишонч бу позиция фойдасига. «Пушкин – бизнинг геосиёсий лойиҳамиз», дейишарди «Русский мир»нинг айрим дистрибюторлари. Украинани «денацификация қилиш» бўйича режалар тузишда давом этаётган Кремлга яқин зиёлилар, истисносиз, рус тилининг давлат мақоми ва рус маданияти ва рус таълим стандартларини тарғиб қилиш тўғрисида – «Кичик Россияда» ва «Новороссия». Россия маданий меросини идрок этишнинг яна бир экстремал томони шундаки, ўзини «маданият ўлмас», «сиёсатдан ташқари», Лев Толстой одатда тинчликсевар эканлигига ва шоирлар, бастакорлар, рассомлар ва кино ижодкорлари учун уларнинг мероси асосида тарбияланган диктаторлар ва садистларнинг жиноятлари жавобгар эмаслигига ишонч ҳосил қилишдир.

Афтидан, бу уруш ўз жавонларига жуда кўп нарсаларни қўйганга ўхшайди – масалан, Россиянинг Евросиё ҳақиқати доирасида у европаликларни осиёликдан ажратиб қўйди: юксак инсонпарварлик маданияти ва санъати бир томонда эди ва кундалик маданият, император (аниқроғи). , квазимпериал) мафкура ва сиёсий воқелик (жумладан, уруш олиб бориш амалиёти) – бошқа томондан. Россия ичидаги одамлар сўровларда қарама-қарши томонларга қаттиқ бўлинган: баъзилари кўчиб кетишган, «йиқилиб кетишган» ёки тергов ҳибсхонасига – урушга қарши баёнотлар, митинглар ва ҳатто қўшиқлар учун кетишган. Бошқалар эса Россия «Ғарбни тиз чўктирмоқчи», «бизнинг йигитлар» Украина фашистларини муваффақиятли тозалашмоқда, «ҳаво тоза бўлди», чунки 300 мингдан ортиқ «либерал» мамлакатни тарк этганидан хурсанд. Баъзилар ҳатто Путиндан «маросимда турмасликни» ва имкон қадар тезроқ Украинага атом бомбасини ташлашни талаб қилмоқда.

Бучадан кейин рус маданияти мумкинми?

Кўпгина тадқиқотчилар Россияда нафақат иккита сиёсий миллат, балки деярли иккита этник гуруҳ – «рус-европаликлар» ва «рус-осиёликлар» мавжудлигига аминлар ва Украина билан улар орасида тақсимланг урушга муносабат масаласи энг тўғри бўлиб чиқди.

Маданият, эстетик завқ ва руҳни юксалтиришдан ташқари, жуда ўзига хос ва утилитар мақсадга эга: бошқа ҳеч қандай чекловлар бўлмаган вазиятда – полиция, суд йўқ, бошлиқлар, қонун йўқ ҳуқуқбузарлик «тушунчалар» мавжуд бўлмаганда, инсон ҳаракатларининг ахлоқий чеклови бўлиш.

Ўзингиз алфа ва омега, шоҳ ва худо бўлганингизда. Сизнинг олдингизда жуда кўп қуролсиз одамлар бўлса ва улар билан сиз ўйлаган ҳамма нарсани қила оласиз: уларни автомат билан отиб ташланг, уларни езиб ташланг ва танк билан уриб юборинг, ертўлага граната ташланг, уларни ёқиб юборинг, арра билан кесиб ташланг, бештасини зўрланг, қийноққа солинг, барча мулкни тортиб олинг – бунинг учун ҳеч нарса бўлмаслигига мутлақ ишонч билан! Эҳтимол, ҳатто мақташар. Бундай вазиятда – ташқи чекловларнинг йўқлиги – Инжил, Гомер, Данте, Шекспир, Гёте, Пушкин, Достоевский, Чайковский, Чехов, Есенин, Ахматова, Тарковский, Высоцкий, Виктор Цой ички чекловчи ролини ўйнайди. Ёки улар кўринмайди. Гувоҳнинг сўзларига кўра, маҳаллий аҳоли қийноққа солинган ва ўлдирилган Бучадаги хоналардан бирида кўринишидан ақлли офицерлар Иосиф Бродскийнинг бир жилдини унутиб қўйган.

Харьков санъат музейининг рус санъати бўлимининг рус фамилияли жасур хонимлари буюк рус рассоми Иля Репиннинг «Казаклар турк султонига хат ёзадилар» (расмнинг иккинчи версияси) ва бошқа юзлаб ноёб асарларини – рус бомбалари ва ракеталари дўли остида сақлаб қолишди. «Украина нацизмига қарши жангчилар» томонидан тўғридан-тўғри отилган снаряд Харковлик Борис Романченко ва унинг тўрт концлагерида асир бўлган 96 ёшли хонадонини ёқиб юборди. Россиянинг «Украинадаги махсус операцияси» «денацификация» ва «русзабонлар»ни ҳимоя қилиш зарурати билан изоҳланди. Ва кейин улкан портловчи бомба (ФАБ-500) Мариупол драмтеатрини (Донец вилоят академик рус драма театри) вайрон қилди, унинг атрофида улкан ҳарфлар билан ёзилган: «Болалар» ва юзлаб тинч аҳоли – аёллар тўлдирди. Болалар – мўжизавий тарзда 130 кишини сақлаб қолишди. (Айтганча, театр русийзабон эди ва асосан рус классикаларини саҳналаштирди.) Урушнинг сабабларидан бири Украинада Москва Патриархиясининг юрисдикциясига кирувчи православ черковларини «бандералар» дан ҳимоя қилиш зарурати эди. Ҳимояланган: рейдлар ва бомбардимонлар пайтида УОC-МНПинг ўнлаб черковлари тўлиқ ёки қисман вайрон қилинган, ҳар доим «Россия дунёси» нинг апологи ва ўчоғи ҳисобланган Святогорск Лавра ўққа тутилган …

Бучадан кейин рус маданияти мумкинми?

Рус маданияти ҳар доим жуда бошқача бўлиб келган: қишлоқ анъанавий буюк рус ва шаҳар руси, ярим расмий ва дисидент, императорлик ва антиимперияга қарши йўл билан, мессианистик ва давлат таклифи билан давлат томонидан молиялаштирилган (ва бу эмас унинг энг яхши қисми) ва маънавий қарама-қаршиликда, муҳожирликда, Гуланда, сургунда, сопол қамоқхонада – архиприест Аввакум каби яратилган. Ҳар қандай император маданиятида бўлгани каби, 18-асрдан бошлаб, унинг кўп қисмини бошқа халқлар вакиллари – биринчи навбатда, украинлар (украиналик ўзига хосликни ташувчилар сифатида – Гогол каби ва шунчаки украиналик одамлар), шунингдек яҳудийлар яратган, немислар, поляклар, грузинлар, татарлар, арманлар ва яна кимларни Худо билади.

Кўпинча рус маданий афсонаси Россия ташқи сиёсатининг қуролига айланди: масалан, Ғарб (ва нафақат Ғарб) узоқ вақт давомида Кремл ташқи сиёсатининг ўзбошимчаликларига тоқат қилди (масалан, 2014 йилда Қрим ва Донбасс билан боғлиқ ҳолда), кўпинча Россия билан ва шахсан Путин билан ҳамкорлик ва мулоқотга киришди – ҳатто шубҳали вазиятларда ҳам (ўша Шимолий оқимлар) – нафақат рус маданиятига қойил қолиш, балки рус классик адабиётининг жозибаси туфайли. Бундай вазиятда бўлган бошқа ҳар қандай мамлакат аллақачон «ташқарида», «ёвузлик ўқи», «босқинчи», «варвар» сифатида тан олинган бўлар эди, аммо «сирли рус руҳи» ҳақидаги афсона доимо бенуқсон ишлаган.

Бучадан кейин рус маданияти мумкинми?

Освенцимдан кейин шеърият мумкинми? Буча ва Мариуполдан кейин рус маданияти мумкинми? Мариуполь, Харьков ва Черниговни бомбардимон қилган учувчилар, Буча, Гостомел ва Бородянкада қийноққа солинган, ўлдирилган ва талон-тарож қилган жангчилар халқаро трибунал олдида турганларида, мажбурий саволларга қўшимча равишда: нима? уларнинг тарбиясида рус маданияти ўрин тутганми? Толстой, Достоевский ва Тургеневнинг романлари, Пушкин шеърлари (ҳеч бўлмаганда мактаб ўқув дастуридан) ёки кўплари рус классик адабиёти қонунларига мувофиқ яратилган таъсирчан совет мултфилмлари уларнинг шаклланишига қандай таъсир кўрсатди? Улар Андрей Рублев ва Теофан Юнон, Андрей Платонов ва Андрей Звягинцевнинг исмларини билишадими? Ёки уларнинг онгида «маданият» сўзи Киркоров, Басков, Олга Бузова ва замонавий рус телесериаллари номлари билан боғлиқми?

Кўринишидан, Россияда кўплаб одамлар маълумот ва хабардорликка эришгандан сўнг – аслида Мариупол, Харков, Буча, Гостомел, Ирпен, Херсонда содир бўлган воқеалар ва афсуски, улар ўлдирилган болалар ҳақида, Мариупол туғруқхонаси ҳақида билишганда, бу рўйхат узоқ давом этади, ва драма театри, зўрланган қизлар ва аёллар ҳақида, қазиб олинган атом електр станциялари ҳақида – ўша пайтда рус классик маданияти ва адабиёти анъаналарида тарбияланган, «виждон ва уят маданияти» анъаналарида тарбияланган кўплаб ҳалол рус халқи, ёвузликни ва ҳар қандай адолатсизликни ривожланган рад этиш билан улар шунчаки бу ахлоқий юк билан яшай олмайдилар – кўпчилик ўз ватанларини лаънатлайди, кўпчилик ўзларининг рус эканликларидан ва Россияда туғилганликларидан уяшади. Ихтиёрий равишда ҳисоб-китоб қиладиганлар бўлади – афсуски, бундай ҳолатлар Москвада аллақачон маълум. Кўплаб виждонли руслар урушдан кейин кўнгилли сифатида ишлашга – вайрон қилинган Украина шаҳарларини тиклашга борадилар. Харков, Чернигов ёки Мариуполни текинга келиб, қайта қуришга тайёр бўлганлар сони, эҳтимол, рус классик маданиятининг гуманистик салоҳиятининг ҳақиқий кўрсаткичи бўлади.

Бучадан кейин рус маданияти мумкинми?

Урушдан кейин унинг яна бир мақсади бўлади: рус жамиятини бефарқликдан, зулматдан, ғайриинсонийликдан, тоталитаризмдан, эркинлик йўқлигидан ва ташвиқот гипнозидан даволаш, унда ҳали тўлиқ ўчмаган энг яхши нарсаларни уйғотиш.

Бутун дунёда рус маданияти, айниқса мумтоз адабиёти ва мусиқаси нафақат илмий-эстетик, балки маънавий-мафкуравий мақсадларда – унда руҳни янгилаш ва ўзгартириш йўлини, ўзаро ҳамжиҳатлик ҳолатини топиш учун ҳам ўрганилган инсон ва Худо, тирилиш ва идеал мавжудотнинг намунаси. Шубҳасиз, унинг олтин фонди азалдан бутун инсониятга тегишли – худди Кант, Хегел, Гёте, Шиллер, Бах, Бетховен, Шуберт, Вагнерлар, 20-аср мероси каби, биз яхши эслаганимиздек, Германияни энг катта даҳшатдан қутқара олмаган.

Бучадан кейин рус маданияти мумкинми?

Енди, Мариупол ва Бучадан кейин рус маданияти ҳам бутун дунёда ўрганилади, аммо, кўринадики, кичикроқ миқёсда, ўзини тутган ҳис-туйғулар ва янада прагматик мақсад (худди Ева Томпсон, Империал Троубадоурс муаллифи): Нима учун у ёки унинг атрофида тарбияланган одамлар шундай бўлишади? Нега Пушкин, Достоевский, Толстой ва бошқа рўйхатдагилар ваҳшийлик ва инсонийликдан огоҳлантирмаган? Нега улар Россиянинг ва рус халқининг ўз-ўзини йўқ қилишига тўсқинлик қилмадилар? Нима учун «руслик» апофеози ўзгариш ва «умуминсонийлик» эмас, балки садизм, сохта мессианизм, ёвузлик ва руҳий ўлим билан мастлик – ўзи ва бошқалар учун эди? Нега? Нега? Нега?