Ғарб сиёсатшунослари Марказий Осиё давлатлари раҳбарларига саволлар билан чиқишди

“Марказий Осиёдаги сўнгги Маслаҳат учрашувидан буён дунё кўп ўзгарди, бироқ янги минтақавий гуруҳ ўз фаолиятини давом эттирмоқда. Айни пайтда алоҳида раҳбарларнинг айрим таклифлари учрашувлар табиатига зид бўлган саволларни туғдиради”, деб ёзади украиналик сиёсатшунослар.

21 июл куни Қирғизистонда Марказий Осиё республикалари раҳбарларининг тўртинчи маслаҳат учрашуви бўлиб ўтди. 2018-йилда Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан бошланган учрашувлар қайта бошланганидан буён минтақада бир қанча кучли ички сиёсий тўнтаришлар, жумладан, COVID-19 пандемияси, шунингдек, Украинадаги уруш каби ташқи сиёсатдаги кескин ўзгаришлар юз берди. Шунга қарамай, ҳодисанинг табиати ўзгармади ва ўзининг мустаҳкамлигини кўрсатди. Марказий Осиё республикалари раҳбарларининг учрашувлари йилдан-йилга давом этмоқда, бу минтақавий иттифоқларни мустаҳкамлаш ва ташқи таҳдидларга қатъий қаршилик кўрсатишга бўлган катта умидлар ҳақида гапиради. Марказий Осиё давлатларининг барқарор иттифоқини (Марказий Осиё иттифоқи 1994-2001 ва Марказий Осиё давлатлари ташкилоти 2001-2005) яратиш бўйича олдинги уринишлардан фарқли ўлароқ, ҳозирги йиғилишларда ҳуқуқий, ўзаро мажбурий интеграция келишувлари кўзда тутилмаган. Раҳбарлар долзарб масалаларни муҳокама қилиш учун йиғилади ва тавсия тарзида ички муносабатларни яхшилаш, ташқи таҳдид ва тажовузкорлардан хавфсизликни таъминлашга қаратилган стратегияларни амалга ошириш бўйича келишувга эришади.

Ўтган учрашувнинг муҳим воқеаларидан бири Қирғизистон, Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасида дўстлик, яхши қўшничилик ва ҳамкорлик тўғрисидаги шартноманинг имзоланиши бўлди. Қосим-Жомарт Токаевнинг “Россия ва Хитой вакилларига навбатдаги маслаҳат учрашувларида меҳмон сифатида қатнашиш имкониятини бериш” таклифи бошқалар учун.

“Токаев нима учун Россияни бу рўйхатга киритгани тўлиқ номаълум, бироқ Марказий Осиёдан ташқарида бирон-бир давлат киритилса, бу минтақа ичидаги воқеалар моҳиятини йуқотади. Бундан ташқари, саммитларда Россиянинг Марказий Осиё ассамблеяси вакиллари иштирок этса, маслаҳат учрашувлари Қозоғистон яқинда тарк этган ўзига хос МДҲга айланади, деб ёзади украиналик сиёсий технологлар. – Бундан ташқари, Марказий Осиё саммитларида очиқлик сезиларли даражада пасаяди, чунки Россия манфаатларига дахлдор қатор масалалар Россия томони иштирокида муҳокама қилинмайди ва Россия томони ўзини мажбурий овоз бериш ҳуқуқига эга асосий кузатувчи сифатида ҳис қилади.

Тўртинчи йиғилишнинг қўшма декларациясида 2019-йилда қабул қилинган иккинчи қўшма декларацияга киритилган ҳудудий яхлитлик тамойили билан бир қаторда янги тамойил – давлат чегараларининг дахлсизлиги ҳам ўрин олган. Бу шуни англатадики, Марказий Осиё давлатлари ташқи босқинларга нисбатан ўзларининг жамоавий позициясини билдиришга интилади. Украиналик сиёсатшуносларнинг фикрича, бу декларация Россиянинг Украинага бостириб киришига нисбатан салбий хусусиятни билдиради. Сиёсатшуносларнинг фикрича, бу мулоҳазалар асосида Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг бўлажак Маслаҳат учрашувларига Россия ва Хитой вакилларини киритиш мақсадга мувофиқлиги масаласи кўтарилади.

“Ахир, Россия каби Хитой ҳам тажовузкор ва “бир халқ” сиёсатига қарамай Тайванга ҳарбий босқинчилик билан таҳдид қилмоқда.Беш республика иттифоқи нима бўлишидан қатъий назар. У бошқа давлатларнинг ҳудудий яхлитлиги бузилганидан очиқ норозилик билдириш фонида келишмовчиликлар туфайли муносабатлар ҳарбий-сиёсий инқирозгача кучайган тақдирда яқин келажакда Москва ёки Пекинга қаршилик кўрсатиши даргумон.

“Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг учрашуви ташқи ва ички таҳдидларга чидамлиликни яққол намоён этмоқда. Шу билан бирга, агар унга минтақавий бўлмаган қўшнилар, у ёки бу йул билан Марказий Осиёда ўз таъсирини кучайтириш ниятида бўлган агрессив фикрли вакиллар аралашса, Марказий Осиё етакчиларининг бирлиги қанчалик мустаҳкам бўлиб қолиши номаълумлигича қолмоқда, келажакда мамлакатни мустақилликдан маҳрум қилади”, – дейди украиналик сиёсатшунослар.