Аномал иссиқлик Марказий Осиё мамлакатлари учун одатий ҳолга айланади, – эксперт

Рекорд ҳаво ҳарорати Марказий Осиё мамлакатлари учун одатий ҳолга айланмоқда. CABAR.asia экспертларининг таъкидлашича, ҳавонинг ўртача ҳарорати ҳар йили ошиб боради: кучли иссиқлик тўлқинлари тез-тез чиқиб туради, кучаяди ва узоқ давом этади.

Тожикистон

Тожикистонда қарийб 80 йилдан буён кузатилмаган ғайритабиий иссиқлик кузатилди. Тожик экологининг айтишича, глобал ўзгаришлар туфайли ҳароратнинг бундай кўтарилиши янада кучлироқ ва узоқ давом этади. 2022-йил июл ойи бошида Тожикистонда ҳаво ҳароратининг Целсий бўйича +33 дан +43 даражагача ўзгариши кузатилган эди. Метеорологларнинг прогнозларига кўра, бутун ой давомида мамлакатда ўртача ҳарорат +37 даражагача этиши мумкин. 2021-йил июл ойида бу кўрсаткич +27,7 даража, 2020-йил июл ойида эса +25,4 даражани ташкил қилади.

Тожикистон Гидрометеорология агентлиги июл ойида мамлакатда ҳаво ҳароратининг 45-47 даражагача ғайритабиий кўтарилгани, бу эса аҳоли саломатлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкинлигини маълум қилди. Агентлик маълумотларига кўра, охирги марта термометр кўрсаткичи 78 йил аввал, 1944-йилда Хатлон вилоятининг ҳозирги Шаҳритус тумани ҳудудидаги Айваж қишлоғида +47 даражага кўтарилган.

Тожикистонда иқлим кескин континентал бўлиб, тоғ релефи туфайли водий ва баланд тоғларда ҳарорат сезиларли даражада фарқланади. Масалан, республиканинг жануби-ғарбий қисмидаги водийлар учун июл ойининг ўртача ҳарорати 30° атрофида.

Қозоғистон

Қозоғистонда 30 йил аввал ҳам ғайритабиий иссиқлик рекорд ўрнатмоқда – мамлакат ғарбида +45,5 даража иссиқ бўлган, дея хабар бермоқда «Казгидромет». Июл ойининг кўп қисмида мамлакатнинг ғарбий қисми, шунингдек, жанубий вилоятлар субтропик ҳаво массалари таъсирида бўлиб, аномал иссиқликни келтириб чиқарди. Қозоғистоннинг 11 вилоятида бўрон ҳақида огоҳлантириш эълон қилинди. Юқори ҳарорат туфайли баъзи шаҳарларда терак пахмоқлари ёниб кетади, ўт ўчирувчилар ўнлаб қўнғироқлар учун кетишади. Мамлакатда ўрмонлар ва далалар ҳам ёнмоқда. Олмаотада бир сутка ичида тоғлардаги учта ёнғин ўчирилди.

Мутахассис Марказий Осиё мамлакатларида кузатилиши мумкин бўлган ғайритабиий об-ҳаво ҳақида маълумот берди

Туркистон вилоятида жазирама иссиқдан Самара-Чимкент автомобил йўлининг цемент-бетон қопламаси кўтарилиб, Ғарбий Европа-Ғарбий Хитой йўли участкаси шишиб кетди. Мамлакатнинг айрим ҳудудларида одамлар қурбонлик қилиш орқали ёмғир сўраш учун «тасаттик» маросимини ўтказадилар.

Иссиқлик туфайли тез ёрдамга ойига 200 дан ортиқ одам боради, деди Қозоғистон соғлиқни сақлаш вазири ўринбосари Вячеслав Дудник 27 июл куни бўлиб ўтган брифингда. Июл ойида тез ёрдам машинасига «юқори ҳарорат таъсири» ташхиси билан 211 киши келган. Июн ойида бу кўрсаткич 234 кишини ташкил қилган.

Ҳайвонлар учун бу осон эмас. Олмаота ҳайвонот боғида улар учун сув процедуралари амалга оширилади.

«Биз айиқлар учун ҳовузлар ўрнатдик, махсус сув пуркагичлар сотиб олдик. Маймунларга музли банан берилади. Уларга қараш қийин. Баъзи ҳайвонлар касал бўлиб қолди, лекин биз қўлимиздан келганича ҳаракат қиляпмиз», — деди Олмаота ҳайвонот боғи ходими Римма Нарбаева.

Казгидромет маълумотларига кўра, август ойида мамлакатнинг бешта вилоятида — Манғистау, Қизилўрда, Кустанай, Қарағанда ва Ақтўбе вилоятларида қурғоқчилик кутилмоқда. Бундан ташқари, анормал иссиқлик Олмаота яқинидаги музликларнинг фаол эришига олиб келиши мумкин. Олмаота тоғларида жойлашган Морен кўллари (музликларнинг ҳаракати ва эриши натижасида ҳосил бўлган) метрополия учун потенциал хавф туғдиради, дейди Казселезащита мутахассислари.

Мутахассис Марказий Осиё мамлакатларида кузатилиши мумкин бўлган ғайритабиий об-ҳаво ҳақида маълумот берди

 «Биз ҳозир фаол ишлаяпмиз. Агар бир хил юқори ҳарорат бўлса, катта таҳдид мавжуд. Жорий мавсумда музлик кўлларини кузатишнинг автоматлаштирилган тизими тўлиқ ишга туширилди. У 31 та станциядан иборат бўлиб, уларнинг барчаси баланд тоғларда жойлашган. Уларнинг ёрдами билан улар сув, ҳаво ҳарорати, ёғингарчилик интенсивлиги ва тупроқ намлигини назорат қилади. Видеокамералар тасвирни реал вақтда узатади», деб қайд этади ва ҳақида. Нурсултон Алдонгар, Олмаота шаҳар Фавқулодда вазиятлар департаменти Фавқулодда вазиятларнинг олдини олиш бошқармаси бошлиғи.

Қирғизистон

20-июлдан бошлаб Қирғизистонда, хусусан, Бишкекда кундузи термометрлар сояда +40 даражага этди. Шу билан бирга, Қирғизгидромет бу кўрсаткич ҳозирча рекорд эмаслигини таъкидламоқда. Пойтахтда мутлақ максимал ҳарорат 1983 йил июл ойида кузатилган. Кейин ҳаво ҳарорати +42,8 даражага кўтарилди. Бу ҳозиргача қайд этилган энг юқори кўрсаткич эди.

Ҳозирги иссиқ ҳавога қарамай, давлат идоралари вакиллари вазият назорат остида, фуқаролар ҳаёти одатдагидек ўтаётганини маълум қилди. Шошилинч тиббий ёрдам маркази директори ўринбосари Егор Борисовга кўра, жазирама туфайли фуқароларнинг шифокорларга мурожаатлари кўпаймаган.

«Ҳар куни 40 та тез ёрдам машинаси чизиқдан чиқиб кетади. Шифокорлар мунтазам равишда штат режимида фаолият олиб бормоқда. Яхшиямки, жазирама туфайли ўлим ҳолатлари кузатилмади», — деди Борисов.

Бишкекдаги ҳушидан кетиш ҳолатларига изоҳ берар экан, Борисов ҳушидан кетиш сабабларини фарқлаш қийинлигини қайд этди. Унинг сўзларига кўра, бу ҳодиса тез-тез учрайди, лекин ҳамма нарса сабаб бўлиши мумкин.

«Бу сурункали касалликлар, неврологик касалликлар ва очлик. Шунинг учун сиз уни дарҳол иссиқлик билан боғлай олмайсиз «, деди эксперт.

Мутахассис Марказий Осиё мамлакатларида кузатилиши мумкин бўлган ғайритабиий об-ҳаво ҳақида маълумот берди

Бироқ, юқори ҳарорат очиқ ҳавода бўлишни ноқулай қилади. Бишкекдаги асфалтни совутиш ва дарахтларни суғориш учун Ички ишлар вазирлиги илгари митингларни тарқатишда фойдаланилган сув пуркагичлардан фойдаланишга қарор қилди. Республика Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳам нисбатан барқарор вазият ҳақида хабар берди. Ўтган йили иссиқ ҳаво туфайли мамлакатимиз шимолидаги, айниқса, Чуй вилоятидаги қишлоқ хўжалиги ерлари мисли кўрилмаган қурғоқчилик ва суғориш суви етишмаслигига дуч келди. Фермерлар кўплаб митингларга чиқиб, ҳукуматдан ҳосилни сақлаб қолиш учун ҳеч бўлмаганда чора кўришни талаб қилишди. Сув хўжалиги хизмати директори ўринбосари Абдибай Жайлобоевнинг айтишича, жорий мавсумда бундай муаммолар кузатилмаган. Ва қурғоқчилик ҳам.

«Масалан, Ўрта-Токой сув омборидаги сув ҳажми ўтган йили бу вақтда 53 миллион куб метрни ташкил этган бўлса, ҳозир 133 миллион куб метрга етди. Киров сув омборида ўтган йили 102 миллион куб метр сув бўлган бўлса, ҳозир бу кўрсаткич 270 миллионга етди», — деди Жайлобоев.

Мутахассиснинг таъкидлашича, суғориш мавсумига тайёргарлик кўриш учун маблағ тўлиқ ажратилгани туфайли бундай натижаларга эришилди. Каналларни, суғориш тармоқларини таъмирлаш мумкин эди.

Қирғизистон Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ҳам жазирама ёнғин ва бошқа шунга ўхшаш ҳодисаларга таъсир қилмаганини маълум қилди. Ёнғинни ўчириш ва ёнғиннинг олдини олиш бошқармаси масъул ходими Асқат Мукановнинг маълум қилишича, 2022-йилнинг 15-июлидан 22-июлига қадар республика ҳудудида 79 та ёнғин содир бўлган. Ўтган йилнинг ўзида белгиланган муддатда 62 та ёнғин қайд этилган.

«Яъни, бу даврда ёнғинлар кўпроқ бўлганини кўрамиз, лекин уларнинг иссиқ ҳавога алоқаси йўқ. Кўпинча воқеаларга инсон омили сабаб бўлган,” – дейди Муқонов.

Ўзбекистон

Ўзбекистонда иссиқ ҳавонинг енг юқори чўққиси 17-20 июл кунларига тўғри келди. Кундузи ҳаво ҳарорати Целсий бўйича 45 даражага этди, мамлакат жануби ва чўл зоналарида эса 47 даражагача иссиқ бўлди. Хабар берганимиздек, шу кунларда шифохоналарга юз минглаб қўнғироқлар бўлган, тўрт мингдан ортиқ одам касалхонага ётқизилган.

Ҳозир Тошкентда ҳаво 40-43 даражагача, мамлакат жанубида еса 45 даражагача қизимоқда. Энергетика вазирлиги иссиқлик туфайли электр узатиш линиялари ҳаддан ташқари қизиб кетганини хабар қилди. Шу билан бирга, электр энергияси истеъмоли ошди. Агентлик маълумотларига кўра, 2021-йилнинг ёзида республика бўйича ўртача кунлик электр энергияси истеъмоли 224 миллион квт/соатни ташкил қилган. 2022-йил 22-июл ҳолатига кўра, бу кўрсаткич 237 миллион квт/соатни ташкил этиб, ўтган йилга нисбатан 6 фоизга кўпдир.

Ҳаддан ташқари иссиқлик ва ҳаддан ташқари юкланиш бахциз ҳодисаларга олиб келиши мумкин, шунинг учун Энергетика вазирлиги вақти-вақти билан электр узатиш линияларини бартараф этиш учун электр узилишларини амалга оширади.

Бу фақат ёмонлашади

Марказий Осиё мамлакатларида ўтган йили ҳам аномал юқори ҳарорат қайд этилган эди. Мутахассислар минтақада ўртача ҳаво ҳарорати ҳар йили кўтарилишидан огоҳлантирди.

«Иссиқлик тўлқини» ибораси одатда ҳарорат рекорд даражага яқин ва ўртача кўрсаткичдан юқори бўлганда қўлланилади, – дейди эколог, «Кичик ер» экологик ташкилотининг катта маслаҳатчиси Тимур Идрисов.

Аммо, унинг сўзларига кўра, энди гап шунчаки ёзги иссиқлик ҳақида эмас.

Мутахассис Марказий Осиё мамлакатларида кузатилиши мумкин бўлган ғайритабиий об-ҳаво ҳақида маълумот берди

«Иқлим ўзгариши сабабли кучли иссиқлик тўлқинлари тез-тез тарқалади, кучаяди ва узоқроқ давом этади», дейди Идрисов.

Климатолог ва БИОМ экологик ҳаракати эксперти Зоя Кретованинг таъкидлашича, глобал иқлим ўзгаришининг оқибатлари ёзнинг давомийлиги ва иссиқ кунлар сонига таъсир қилади ҳаво, инсон танаси ўзининг иссиқлик мувозанатини сақлаб қолиш учун иссиқлик узатишни оширишга ҳаракат қилади, дейди Душанбелик терапевт Оксана Гончарова. Бу терлашнинг кўпайиши билан боғлиқ. Шунингдек, иссиқ шароитда узоқ вақт қолиш билан тана ҳарорати кўтарилади, пульс тезлашади, ошқозон-ичак трактининг (ГИТ) функционал фаоллиги пасаяди ва юрак-қон томир тизимининг (CВС) нормал фаолияти ёмонлашади.

Юқори ҳарорат қон томирларини кенгайтиради, бу эса босимни оширади, бу эса юракнинг ортиқча юкланишига олиб келади.

«Шунинг учун ортиқча вазнли ёки қандли диабет билан касалланган одамларда қон қуйқалари, атеросклероз ва бошқа асоратлар хавфи ортади», дейди Гончарова.

Агар терморегуляция тизими иссиқлик юкига бардош бера олмаса, ҳаддан ташқари иссиқлик пайдо бўлади, бу эса бир қатор асоратларни келтириб чиқариши мумкин. Буларга қуйидагилар киради: иссиқлик уриши, иссиқлик сенкопи, конвульсивно касаллик, ичимлик касаллиги, асаб касалликлари, иссиқлик чарчоқлари.

Кардиолог Меҳроб Давлатов иссиқ ҳавода оғир жисмоний машқлар қилишдан воз кечишни, ҳароратнинг кескин ўзгаришига йўл қўймасликни тавсия қилади.

«Ёз фасли бошланиши билан тоғларга чиқишга мойиллик кучайди. Аммо тананинг нормал ҳароратини оширадиган жисмоний фаолликни оширишдан қочиш керак деб ҳисоблайман. Бу юрак-қон томир тизимининг ортиқча ишлашига ва сурункали касалликларнинг кучайишига олиб келиши мумкин «, – дея таъкидлайди мутахассис.

Дерматолог Дилноза Боеванинг таъкидлашича, иссиқ ҳавода терининг йирингли инфекциялари, турли дерматитлар, экземанинг кучайиши ва замбуруғли тери касалликлари кўпроқ кузатилади.

«Теридаги ултрабинафша нурларнинг юқори дозалари куйишга олиб келиши ва терининг ранги ўзгариши билан боғлиқ бўлган бир қатор пигментар касалликларни кучайтирадиган меланин ишлаб чиқарилишига ёрдам беради. Тери саратони пайдо бўлишида ултрабинафша нурланишнинг кўпайиши катта рол ўйнайди, – дейди Баева.