Ғарб сиёсатшунослари Ўзбекистон учун янги савдо йўллари ҳақида гапирди

Украинадаги уруш, Ғарбнинг Россияга қарши кенг кўламли санкциялари ва Европа чегарадош давлатлари Россия ҳудуди орқали Европага олиб борадиган шарқ-ғарбий транзит йўлакларини тўсиб қўйиш эҳтимолининг ортиши Марказий Осиёнинг денгизга чиқиш имкони йўқ давлатлари учун кенг миқёсли таъсир кўрсатади. Тарихий жиҳатдан у қўшни ва Ғарбий бозорларга чиқиш учун Россия орқали ўтадиган автомобил ва темир йўл коридорларида бўлган. Украина, Полша ва Беларус Европани Шарқий Осиё билан боғлайдиган «Янги Евроосиё қуруқлик кўприги»нинг бир қисми бўлишга умид қилишган. «Бу мақсадлар 24-февралда шубҳа остига олинди. Бу Хитой учун катта бош оғриғига сабаб бўлиб, Марказий Осиё орқали Россия ва Қора денгизни кесиб ўтган «Бир камар ва йўл» ташаббусининг (ОБОР) шимолий йўналишини хавф остига қўйди.

Марказий Осиёнинг денгизга чиқиш имконияти йўқ республикалари халқаро савдодаги бу тўсатдан тўсиқни енгиб ўтишнинг бир йўли бу ички Каспий денгизи орқали Европага мўлжалланган юкларни ташиш мумкин бўлган Баку-Тбилиси-Карс (БТҚ) темир йўлига уланишдир.

Яна бир муҳим алтернатива Эрон орқали шимолдан жанубга йўл бўлиши мумкин, унинг қуруқликдаги транзит тармоқлари Туркия ва Европага, шунингдек, Форс ва Уммон кўрфазларидаги Эрон портларига уланиш имконини беради.

Ўзбекистон ва Эронни боғловчи қуруқлик йўлаги Туркманистон орқали ўтади

Ўзбекистон ва Эронни боғловчи қуруқликдаги савдо йўлаги Афғонистон орқали ўтади

Бироқ Эроннинг Ҳинд океанига тўғридан-тўғри чиқиш имкониятига эга ягона денгиз порти ва Марказий Осиё мамлакатларига энг яқин жойлашган Чабаҳар алоҳида аҳамиятга эга бўлади.

Эроннинг Чабаҳор портидан денгиз савдо йўллари. Бу йўналишдан фойдаланган ҳолда Ўзбекистон Россия транзит воситаларидан фойдаланмасдан бутун дунё билан савдо қилиши мумкин.

2016-йилнинг 24-май куни Ҳиндистон, Эрон ва Афғонистон ўртасида Эроннинг стратегик аҳамиятга эга бўлган Чабаҳор портини Афғонистон орқали «Транзит ва транспорт йўлаги»нинг асосий маркази сифатида ривожлантириш бўйича тарихий уч томонлама битим имзоланди. Ҳиндистоннинг кучли лоббиси орқали Қўшма Штатлар Чабаҳарни Эронга қарши «Максимал босим сиёсати» санкцияларидан озод қилди. Яқинда икки марта денгизга чиқа олмаган Ўзбекистон Чобаҳор порти транзити лойиҳасига қўшилишдан катта қизиқиш билдирди ва ниҳоят, Украинада уруш бошланишидан бир неча ҳафта олдин, 2022-йил январида портга кириш тўғрисидаги битимни имзолади.

Анъанага кўра, Ўзбекистон экспорт ва импортининг 80 фоизга яқини Россия орқали ўтади. Шу боис, Тошкент Россияга ўз тарихидаги энг йирик санкциялар жорий этилгунга қадар ҳам бошқа йўналишларда янги транзит йўналишларини излаш оқилона бўлган. Ўзбекистон аллақачон Афғонистон шимоли билан темир йўл алоқасига эга ва Чобаҳор портига чиқишни осонлаштириш учун Ҳирот орқали Эрон темир йўл тармоғига уланишни режалаштирмоқда. Бу янада истиқболли бўлади, чунки 2020 йил охирига келиб Эрон Афғонистонга Хаф-Ҳирот трансчегаравий темир йўлини очиб, мамлакатлар ўртасидаги денгиз ва темир йўл транзит алоқаларини янада мустаҳкамлади. Тошкент-Кобул-Пешовар йўналиши Карачи портига Эрон орқали ўтадиган транзит йўлакларидан бироз қисқароқ бўлиши мумкин бўлса-да, биринчиси тоғли ҳудудлардан ўтади ва Эрон вариантига қараганда хавфсиз эмас.

Эрон ҳам Ўзбекистон каби Толибон ҳокимиятга қайтганидан кейин Афғонистон Ислом Амирлиги билан нисбатан яқин муносабатлар ўрнатишга муваффақ бўлди. Икки давлат ўртасидаги иқтисодий ва савдо ҳамкорлигининг катта қисми ҳозирда аввалгидек давом этмоқда. Шундай қилиб, Толибон Кобулни эгаллаб олганидан сўнг амалда тўхтатилган Лапис Лазули йўлагидан фарқли ўлароқ, Чабаҳор порти транзити лойиҳасини сақлаб қолишда Эрон-Ўзбекистоннинг Толибон билан алоқалари муҳим рол ўйнади. Афғонистон Ислом Амирлиги Туркманистон-Афғонистон-Покистон-Ҳиндистон (ТАПИ) газ қувури, Марказий Осиёдан Жанубий Осиёга електр енергиясини узатиш ва савдоси лойиҳаси (CАСА-1000) ва Чобаҳор порти каби минтақавий трансчегаравий лойиҳаларни давом еттириши керак. Толибоннинг ички ва халқаро сиёсий қонунийлигини ошириш, Афғонистондаги иқтисодий вазиятни яхшилаш.

Дарҳақиқат, Чабаҳор порти транзити лойиҳасини давом эттириш ва Ўзбекистоннинг унга қўшилишида Ҳиндистоннинг ўрни жуда муҳим. 2021-йил август ойи охирида Толибон ҳокимиятга қайтганидан сўнг, Ҳиндистоннинг Чабаҳор лойиҳасидаги давомий иштироки хавфли кўринди. Бироқ Афғонистондаги вазият бироз барқарорлаша бошлагач, Ҳиндистоннинг позицияси аста-секин ўзгарди ва бу жараёнда Эрон ва Ўзбекистон муҳим рол ўйнаган кўринади. Хусусан, 2021-йил сентабригача Ҳиндистон Бош вазири Наренда Моди Марказий Осиё мамлакатларини минтақадаги савдо-сотиқни кенгайтириш учун Чабаҳор порти имкониятларидан фойдаланиши учун ҳаракат қилишга чақирди.

Қайд этиш жоизки, Янги Деҳли нуқтаи назаридан Чабаҳор транзит порти лойиҳаси Хитой-Покистон иқтисодий коридори билан бевосита рақобатлашади (CPEC BRIнинг Жанубий Осиёдаги энг муҳим лойиҳасидир) ва шунинг учун Ҳиндистон учун стратегик аҳамиятга эга. Шу сабабдан Ҳиндистон Афғонистоннинг Заранж шаҳридан Эрон билан чегарадош ҳудуддан Афғонистоннинг жанубий-марказий Деларам шаҳрига йўл қурди ва у Кобул, Қандаҳор, Мозори Шариф, Ҳирот ва Қундузни боғловчи Гарленд шоссесига оқиб ўтади. Бу Ҳиндистоннинг тез бузиладиган товарларини Покистонни бутунлай четлаб ўтиб, Афғонистонга киришига имкон берди, бу еса ҳозиргача Ҳиндистоннинг Афғонистонга тўғридан-тўғри киришига рухсат бермади. Бундан ташқари, Ўзбекистоннинг Чабаҳор порти лойиҳасидаги иштироки Ҳиндистонга Марказий Осиёдаги 80 миллионлик бозорга – Ҳиндистоннинг анъанавий мега-рақиби Хитой барча мамлакатларнинг асосий савдо-иқтисодий ҳамкори бўлган минтақага осон ва тўғридан-тўғри кириш имконини беради. минтақадаги бешта давлат.

Умуман олганда, Украинадаги уруш ва Европага трансроссия транзит йўналишларининг чекланиши Ўзбекистоннинг Чабаҳор порти транзити лойиҳасига қизиқишини янада кучайтириши, шунингдек, Марказий Осиёнинг бошқа давлатлари, жумладан, Қозоғистоннинг ҳам эътиборини тортиши мумкин. Бироқ, бунинг учун Марказий Осиё ва Толибон назоратидаги Афғонистон ҳукуматлари ўртасидаги муносабатларни янада ривожлантириш кераклиги аниқ – бу Кремлнинг Украинага қарши асоссиз урушининг яна бир кутилмаган геосиёсий оқибати.