Марказий Осиё давлатларининг интеграцияси: минтақани нима чеклайди

Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон каби Марказий Осиё мамлакатларида миллионлаб одамлар минтақадаги ижтимоий бирлашувни ташкил этувчи кундалик умумий анъана ва маросимларда қатнашадилар. Гўшт, саримсоқ ва гуручдан иборат Ўрта Осиёнинг ўзига хос нафислиги бўлган палов турли хил йуллар билан, турли минтақавий нуанслар ва лаззатларга эга. Туркий тиллар оиласи бутун минтақадаги миллионлаб одамларни бирлаштиради. Ислом, шунингдек, ушбу мамлакатларнинг барчасида умумий қадриятлар ва эътиқодларга эга бўлган кўплаб тарафдорлар учун алоқа манбаи бўлиб хизмат қилади.

Бироқ, марказий осиёликларни нафақат ушбу маданий, тил ва диний алоқалар, балки умумий экологик, географик ва ривожланиш муаммолари ҳам боғлаб туради. Табиий ресурсларнинг қийин истиқболлари, денгиз портларига чиқишнинг йуқлиги, суғоришнинг йуқлиги ва транспорт йулларининг номукаммаллиги бу мамлакатлар учун умумий муаммолар мажмуасини яратади. Масалан, табиий ресурслардан фойдаланишнинг нотекис тақсимланиши мавсумий номутаносибликни келтириб чиқаради, бунда сувга бой, аммо энергияга камбағал Қирғизистон ва Тожикистон давлатлари энергияга бой, аммо сувга камбағал Ўзбекистон, Қозоғистон ва Туркманистон билан ҳаётий ўзаро боғлиқликда қоладилар.

Бундан ташқари, Марказий Осиёнинг денгизга чиқиш имкони бўлмаган давлатлари ўзларининг бевосита қўшнилари билан ҳаётий муҳим товарлар импорти ва экспортини ҳамда Хитой савдосининг Европага ўтишига кўмаклашиш мақсадида ҳамкорликни йулга қўйишга мажбур. Хитой товарларини Европага олиб киришнинг иккита асосий қуруқлик йули мавжуд: Каспий денгизи шимолидан ўтувчи Евроосиё қуруқлик кўприги орқали, кейин эса Россия орқали ёки Каспий денгизининг жануби орқали Эрон орқали ўтадиган муқобил йул. Шундай қилиб, Москва ва Теҳрон ўзларининг транзит таклифларида рақобатлашмоқда, Марказий Осиё халқларини ўзларининг халқаро муносабатлари ва иқтисодий келажагини шакллантириш бўйича жамоавий вазифани қўймоқдалар.

Бу каби мисоллар минтақа бўйлаб мазмунли интеграция ва ҳамкорлик зарурлигини кўрсатади. Бироқ, бундай комбинация ҳали тўлиқ амалга оширилмаган.

Қирғизистон пойтахтида жойлашган Марказий Осиё Барометри (CАБ) жамоатчиликни қизиқтирган мавзуларда амалий ижтимоий тадқиқотлар ва таҳлилларга бағишланган мустақил нотижорат ташкилотдир. Роза-Люксембург жамғармаси институти билан ҳамкорликда олиб борилган “Бирлашган Марказий Осиё: тўсиқлар, имкониятлар, истиқболлар” сўнгги тадқиқот лойиҳаси Марказий Осиё мамлакатлари ўртасида бундай ҳамкорлик нега ҳалигача тўлиқ йулга қўйилмагани ҳақидаги саволни ўрганишга қаратилган эди. 2021-йил кузида Қозоғистон ва Ўзбекистонда мос равишда 800 нафар эксперт бўлмаган респондентлар билан ўтказилган телефон суҳбатларига асосланган тадқиқот минтақадаги Марказий Осиёнинг янада интеграциялашган келажаги учун оптимизм даражаси ҳақида тушунча берди ва ҳозирги вазиятнинг айримларини тасвирлаб берди. Ушбу тадқиқот учун намуна тасодифий бўлиб, танлаб олиш хатоси 3,5% ва ишонч даражаси 95% бўлиб, ҳар бир мамлакатдаги катталар аҳолисининг ёши ва жинси тузилишини акс эттиради. Ўрганиш бу турдаги ташаббуснинг биринчисидир. Ҳисобот мавзулари бўйича олдинги умуммиллий сўров ўтказилмаган, бу уни айниқса муҳим қилади.

Тадқиқотнинг таҳлил қилинган натижаларига кўра, Қозоғистон ва Ўзбекистон респондентлари бу истиқболни ўзаро манфаатли деб ҳисоблаган ҳолда, Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги чуқурроқ интеграция ва яқинроқ алоқалардан манфаатдор экани маълум бўлди. Бироқ, амалий маънода кўриниб турибдики, кўпчилик ҳали ҳам яхши боғланган Марказий Осиёни реал қисқа муддатли мақсад сифатида кўрмайди.

Бундан ташқари, респондентларнинг қўшни давлатлар ва кенгроқ минтақа ҳақида умумий маълумотлари чекланганлиги маълум бўлди, бу эса савол туғдиради: бу тасаввурлар респондентларнинг Марказий Осиёда ҳамкорлик ва интеграцияни янада ривожлантириш борасидаги фикр ва ғояларига қандай таъсир қилади?

Чекланган ҳудудий хабардорлик

Афтидан, Қозоғистон ва Ўзбекистонда оддий аҳоли ўзларини Марказий Осиё минтақасидаги вазият ва ўзгаришлар тўғрисида жуда кам ма’лумотга эга деб ҳисоблашган:

Сўров: Ўзингизни Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатларидаги вазият ва воқеалардан қанчалик хабардор деб ҳисоблайсиз? Жавобларни фоизда тартибда кўрсатиш: 1) Жуда яхши; 2) жуда яхши; 3) Огоҳ бўлишдан кўра кўпроқ маълумотсиз; 4) бутунлай бехабар; 5) Жавоб бериш қийин; 6) Жавоб беришдан бош тортди.

Сўровда қатнашган Ўзбекистон аҳолисининг ярмидан кўпи ўзларини бошқа давлатлар ҳақида етарлича маълумотга эга деб ҳисоблаган бўлса, учдан бир қисми деярли тўлиқ хабардор эмаслигини қайд этган. Бошқа томондан, Қозоғистонда суҳбатлашганлар ўзларини бу масалада бехабар деб ҳисоблашган.

Минтақадаги ўзгаришлар ҳақида чекланган тушунчага эга бўлишларига қарамай, аксарият респондентлар Марказий Осиё мамлакатларини бирлаштирадиган омилларни осонгина санаб ўтишга муваффақ бўлишди. Оммабоп жавоблар умумий тил алоқалари, дин, маданият ва урф-одатлар, турмуш тарзи ва умумийроқ, камроқ аниқ алоқаларни ўз ичига олади.

Марказий Осиё аҳолисининг сўровда қатнашган натижалари минтақа халқларини бирлаштирувчи огоҳлик ҳақида

Берилган жавоблар ўзига хос биродарлик яқинлигини кўрсатса-да, улар амалий умумийликларга эмас, балки минтақанинг ижтимоий тузилишига асосланган жуда ноаниқ алоқаларни ифодалайди. Қизиғи, бу саволга қозоғистонликларнинг 20%, ўзбекларнинг 33% жавоб бера олмади. Озчиликда бўлса-да, бу рақамлар яна хабардорлик бўшлиғини ва сезиларли бўшлиқни таъкидлайди.

Тақдим этилган мазмунли жавоблар етакчиларнинг макродаражада – Евроосиё Иқтисодий Иттифоқи, Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги каби лойиҳалар орқали ёки ҳатто савдо орқали интеграцияни кучайтиришга уринишларини ҳисобга олмаслиги мумкин. Спорт ёки қўшма маданий тадбирларни ўтказиш бўйича таклифлар ҳам олиб ташланди. Эътиборлиси, Ўзбекистоннинг Совет Иттифоқи таркибида мавжуд бўлган давридан омон қолганлар бу даврни топа олмаганларга қараганда минтақада интеграция зарурати ҳақида кўпроқ гапирган. Шу билан бирга, респондентларнинг ярмидан кўпи Россияни Марказий Осиё давлатлари иттифоқида кўришни истамаган.

Бироқ, қардошлик ришталари, Марказий Осиёнинг бошқа давлатлари ҳақида ўйлашганда, биринчи навбатда нима хаёлга келади, деган саволга кўпчилик умуман жавоб бера олмади:

Қозоғистон аҳолисининг сўрови, минтақадаги маълум бир давлат ҳақида гапирганда, уларнинг хаёлига биринчи нарса нима келади

Ўзбекистон аҳолиси ўртасида сўров ўтказиш, минтақадаги маълум бир давлат деганда биринчи бўлиб ёдга нима келади?

Бу жуда кутилмаган натижалар нимани кўрсатади? Нима учун танловнинг бундай катта фоизи қўшни давлатларга тегишли асосий белгиловчи хусусият ёки тушунчани аниқлай олмади, бироқ улар учун бутун Марказий Осиё халқларини нима бирлаштирганини аниқлаш анча осон бўлган? Бу саволлар муҳим аҳамиятга эга, чунки улар респондентлар айтаётган чуқур биродарлик яқинлиги ва суҳбатдошлар онгида ушбу мамлакатларнинг амалий қиёфаси ўртасидаги тафовутни кўрсатади.

Ўзбекистон вакиллари Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги бугунги муносабатларни муҳокама қилар экан, ўз мамлакатлари ва минтақанинг бошқа давлатлари ўртасидаги ҳамкорлик даражасига жуда оптимистик қарашди, Қозоғистон вакиллари эса бироз ўзини тутиб қолди.

Иккала мамлакат аҳолиси ўз мамлакатларининг қўшни давлатлар билан ҳамкорлик қилиш борасидаги саъй-ҳаракатлари, шунингдек, бутун минтақада бирдамлик ҳисси ҳақида умуман ижобий ёки ҳеч бўлмаганда нейтрал муносабатда бўлишди. Бироқ, Марказий Осиёнинг бошқа давлатлари илгари кўрсатган жаҳолат даражасини инобатга олсак, ҳамкорликнинг бу тахминий даражаси тўғрими ёки ноаниқ, ноаниқ яқинликнинг яна бир намунасими? Иқтисодий ёки бошқа муаммоларни ҳал қилишда Россияни ўз мамлакатлари учун энг яхши потентсиал ёрдам манбаи деб ҳисоблаган респондентлар сони бунга яққол мисол бўла олади:

Қозоғистон ва Ўзбекистон резидентларининг Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги ҳозирги ҳамкорликни баҳолаш. Максималдан минималгача: 1) Жуда юқори; 2) анча юқори; 3) ўрта; 4) ўртачадан паст; 5) паст; 6) Жавоб беришдан бош тортди

Иккала мамлакат аҳолисининг ўндан биридан камроғи минтақадаги бошқа давлатлар ўз мамлакатларига керак бўлганда биринчи ёрдам манбаи бўлиши керак, деб ҳисоблайди, масалан, муҳим минтақавий иқтисодий шерикликларнинг йуқлиги, масалан, етакчилик қилмаганлиги сабабли. Россия томонидан. Бироқ сўровда қатнашганларнинг аксарияти қийин пайтларда бир-бирига ёрдам бериш, шунингдек, минтақа ривожига ҳисса қўшиш мақсадида Марказий Осиё давлатларини минтақавий, сиёсий ва иқтисодий иттифоққа айлантириш истиқболини ҳайратда қолдирди:

Ўзбекистон ва Қозоғистон фуқароларининг Марказий Осиё давлатлари бир-бирига ёрдам бериш учун уюшма тузиши керак деган фикри. Респондентларнинг ярми ижобий муносабат билдирган, қолган ярми эса бетараф қолган.

Бундай иттифоқни ривожлантиришни зарур деб ҳисоблаганлар орасида респондентларнинг аксарияти “ҳамма бир-бирига ёрдам бериши ва бирлашиши” зарурлиги ҳақида гапириб, “бирлашиш, ҳамкорлик ва ҳамжиҳатликни” Марказий Осиё учун муҳим деб ҳисоблаган. Бу жавоблар, ижобий бўлса-да, жуда ноаниқ. Минтақанинг иқтисодий мавқеини мустаҳкамлаш каби мақсадли асослар анча кам учрайди. Балки айнан мана шундай иттифоқнинг амалда қўлланилишига эътибор берилмагани шу пайтгача Марказий Осиё мамлакатлари ўрнига Россия етакчилигидаги лойиҳаларга таянишга сабаб бўлгандир.

Минтақа минтақавий интеграция лойиҳаларига бир қанча уринишларга гувоҳ бўлган бўлса-да, Россия асосий ташаббускор ва фойда олувчи бўлиб қолмоқда, бу эса баъзи шарҳловчиларнинг бундай ташкилотларнинг асосий роли Москва учун сиёсий аҳамиятга эга деган хулосага келишига сабаб бўлди. Савдо-иқтисодий блок – Евроосиё иқтисодий иттифоқининг Россия учун афзалликлари аниқ: бу давлат блокнинг умумий ялпи ички маҳсулотининг 87% ни ташкил қилади, ундан анча кичикроқ аъзо Арманистон эса умумий божхона даромадларининг атиги 1,13% ни ташкил қилади. Рақамлар шуни кўрсатадики, Марказий Осиё давлатлари, хусусан, Москванинг бу йуналишдаги сай-ҳаракатларига тарихан шубҳа билан қараган Ўзбекистон келажакда янада фаолроқ рол ўйнашини олдиндан кўра олади.

Қозоғистон ва эҳтимол кейинроқ Ўзбекистон Марказий Осиёдаги бундай иттифоқ етакчиси ролига кўпроқ мос келиши мумкин бўлса-да, Россия томонидан амалга оширилаётган интеграцияга уринишлар сони ҳозирги шароитда ҳақиқий минтақавий иқтисодий интеграция бўлиши кераклигини кўрсатади. раҳбарлик ролисиз эришилган.Москва. Россияни “доимий ва ҳаётий ҳамкор” сифатидаги бундай тасаввур, айниқса, унинг халқаро майдонда эгаллаб турган бузғунчи позитсияси контекстида, Ўзбекистон ёки Қозоғистон етакчи минтақавий давлат мантиясини эгаллашидан олдин барҳам топиши керак.

Марказий Осиё мамлакатлари ҳам бундай ҳамкорлик ўз халқларига қандай фойда келтириши ҳақида аниқроқ тасаввурга муҳтож бўлади. Лойиҳани амалга ошириш нафақат мақсадли қарашнинг ё‘қлиги, балки ушбу мамлакатлар ўртасидаги мавжуд ҳамкорликни чеклаб қўювчи муаммоларни аниқлашнинг имкони йуқлиги туфайли ҳам қийин бўлиши мумкин.

Икки давлатдан келган респондентларнинг деярли ярми минтақа давлатлари ўртасидаги мавжуд муносабатлардаги қийинчиликларни аниқлай олмади. Жавоб берганларнинг энг кўп учрайдиган жавоблари «ҳаммаси яхши», «ҳеч қандай қийинчилик йуқ» ёки нейтрал жавоблар эди. Буни Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги муносабатлар самарали ва барқарор эканлигидан далолат сифатида кўриш мумкин бўлса-да, юқорида муҳокама қилинган Марказий Осиёнинг бошқа давлатлари ҳақида маълумотсизлик даражасини ҳисобга олсак, бу жавоблар (ёки уларнинг йуқлиги) ўзаро муносабатларнинг йуқлигидан далолат беради. муносабатларни қандай яхшилашни тушуниш.

Умуман олганда, сўров натижалари шуни кўрсатадики, Қозоғистон ва Ўзбекистондаги кўплаб оддий одамлар уларни Марказий Осиёнинг бошқа давлатлари билан бирлаштирувчи ўзига хослик, ижтимоий ғоялар ва қадриятлар муштараклигига ишонишади. Бундай бирлик ҳисси респондентларнинг Марказий Осиё ҳамкорлиги ва интеграциясининг ҳозирги ҳолатига оптимистик қарашида, шунингдек, мумкин бўлган бирлашишга ижобий муносабатида намоён бўлмоқда. Бироқ, Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги мавжуд муносабатларга нисбатан идеалистик нуқтаи назарга қарамасдан, респондентлар бирдамликни мустаҳкамлаш ёълларидан ташқари, бу мамлакатлар ўртасидаги бундай ҳамкорликни муҳим деб билишининг аниқ сабабларини айтиш қийин эди.

Марказий Осиё республикаларининг янада интеграциялашуви зарурати яққол кўриниб турибди. Аввало, масъулият минтақадаги ҳар бир алоҳида давлат ҳукумати зиммасига тушади, чунки сўровлар аҳолининг бу йуналишда етарлича маълумотга эга эмаслигини кўрсатмоқда. Шунга қарамай, минтақавий иттифоққа бирлашиш нафақат халқлар алоқаларини мустаҳкамлаш, балки давлатларни янада ривожлантириш учун ҳам зарур.