Россия Марказий Осиёда демографик ҳолат туфайли ўз таъсирини йўқотмоқда

СССР даврида дунёдаги энг йирик давлатнинг барча республикалари ҳудудида яшаган ҳар бир киши рус ҳисобланган. Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин ўз мустақиллигини тиклаган давлатларнинг миллий ғоялари аста-секин собиқ “катта ака”дан устун кела бошлади. Бугунги кунда постсовет мамлакатлари ҳудудида Россия Федерациясидан ташқарида жойлашган этник русларнинг бир вақтлар йирик диаспоралари жадал суръатлар билан камайиб бормоқда. Россия Федерациясида ва яқин хорижда демографик ўзгаришлар истиқболи яқин келажакда Москванинг Марказий Осиё республикаларидаги таъсирини заифлаштиради.

Россия Федерациясидаги демографик ўзгаришлар ва қўшни мамлакатлардаги этник рус диаспораларининг қисқариши Москванинг Марказий Осиё республикаларидаги таъсирини заифлаштиради.

Сўнгги 30 йил ичида ҳар бир постсовет мамлакатидаги демографик ўзгаришлар улар ичида ҳам, ўртасидаги ҳам кучлар мувозанатини ўзгартирди. Энг яққол кўзга ташланадиган ўзгаришлар ҳар бир худуд аҳолиси сонида бўлиб, ўн бешдан тўққизтасида камайган ва фақат олтита мусулмон бўлган собиқ Совет давлатларида ўсган. Шу билан бирга, сўнгги ўттиз йил ичида этник жиҳатдан хилма-хил бўлган Россия Федерацияси бундан мустасно, 15 та давлатнинг ҳар бирида тегишли титулли миллатлар фойдасига этник бир ҳил бўлиши муқаррар жараён эди. Бу ўзгаришларнинг биринчиси ЕвроОсиёдаги демографик тортишиш марказининг Россиядан тобора кўпроқ шарқ ва жанубга силжишни билдиради: постсовет ҳудудидаги асосан мусулмонлар яшайдиган мамлакатлар аҳолисининг ортиб бораётган улушини ёшлар ташкил қилади, бунда эса, бу ердаги халқлар эса Россиядан ва бошқа халклар кўпроқ қарий боради. Иккинчи демографик силжиш – Россияни ўраб турган ҳар бир постсовет мамлакатида этник хилма-хилликнинг камайиши – уч баробар таъсир кўрсатади. Бу номинал кўпчиликнинг фикрларини акс эттириш учун ушбу ҳукуматларга босимни кучайтиради. Москва қўшни давлатлар устидан таъсир ва назоратни сақлаб қолиш учун анъанавий равишда таяниб келган рус диаспораларини тезда йўқотмоқда. Ва Россия ҳукумати ўз аҳолиси томонидан (рус бўлмаган) иммиграция чеклаш ва Россияда туғилиш даражасини ошириш учун тобора кучайиб бораётган босим остида.

Россия теряет влияние в Центральной Азии из-за демографии

Россия Федерациясидаги демографик ўзгаришлар ва қўшни мамлакатлардаги этник рус диаспораларининг қисқариши Москванинг Марказий Осиё республикаларидаги таъсирини заифлаштиради.

Аммо бу кенгроқ тендентсиялар доирасида янада чуқурроқ таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ўзгаришлар рўй бермоқда. Улардан учтаси ҳозир айниқса муҳим: 1) Ғарбда улкан рус диаспорасининг шаклланиши, 2) арманларнинг ўзларининг уруш вайрон бўлган мамлакатидан қочиб кетиши ва 3) Қозоғистоннинг икки миллатли давлатдан ўзгариши. этник руслар моноэтник давлатга айланишда ҳал қилувчи рол ўйнайди, бу эса Марказий Осиёнинг қолган қисмига кўпроқ ўхшайди, гарчи аҳолисининг аксарияти ҳали ҳам собиқ метрополитен марказининг тилида гаплашса ҳам.

Россиядаги демографик пасайиш нафақат туғилишнинг пасайиши ва аҳоли жон бошига ўлимнинг кўпайиши, балки оммавий эмиграцияда ҳам акс эттиради. Москва иммиграцияни рағбатлантириш орқали компенсацияни қоплашга ҳаракат қилди, аммо ҳозирча бу уриниш қисман муваффақиятли бўлди ва келгуси йилларда камроқ муваффақиятли бўлиши мумкин. Дарҳақиқат, Россия аҳолисининг камайиши, биринчи навбатда, рус миллатининг демографик қулаши ҳақидаги ҳикоядир. Ўтган йили Россия Федерацияси аҳолиси ўлимнинг кўпайиши ва туғилишнинг пасайиши, шунингдек, россияликларнинг чет элда яшаш ва ишлашни танлаши натижасида бир миллиондан ортиқ кишига камайди. Марказий Осиё ва Кавказдан келган меҳнат муҳожирларининг аксарияти малакасиз ишчилар эканлиги, хорижга кетаётган россияликларнинг аксарияти эса аҳолининг энг ёш ва билимли қатламлари орасида.

Москва, айниқса, миянинг оқиши ва Россия билан чегарадош ҳудудларда истиқомат қилувчи этник руслар сонининг камайиб бораётгани натижасида қаттиқ чекловларга дуч келаётганини тан олади. Шундай қилиб, у чет элда қўним топган русларни қайтариб олишга ва ҳатто русларни мамлакатнинг чегара ҳудудларига қайтишга ундашга интилади. Аммо Москвалик экспертлар яқин бир неча йил ичида Россия ҳукумати собиқ Совет Иттифоқидан ташқаридаги 10 миллион диаспоранинг ярим миллионини ҳам жалб эта олмаслиги ҳақида деярли барчаси бир фикрда. Шу билан бирга, этник русларнинг Шимолий Кавказга қайтиш истиқболлари ҳам ноаниқ.

Баъзи руслар Эвропа ва Шимолий Америкадаги диаспора Ғарбий Германиянинг бирлашиш даврида Шарқий Германия учун қандай рол ўйнаганига ўхшаб, ўзига хос «Ғарбий Россия» ролини ўйнаб, келажакда ўз мамлакатларини ўзгартиришда ижобий рол ўйнашига умид қилмоқда. Аммо бундай имконият, умуман мавжуд бўлган даражада, Москванинг янги рус диаспораси нимани англатиши ҳақида ташвишланишига яна бир сабабдир.

СССР парчаланганидан кейин узоқ вақт сақланиб қолган этник русларнинг катта қисми қолган Марказий Осиёга эътибор қаратсак, яқин келажакда улар Россияга кўчиб ўтишни ёки катта куч яратишни хоҳламаслиги аён бўлади. Москванинг геосиёсий манфаатларини амалга ошириш учун республикалар. Минтақанинг энг россияпараст мамлакати Қозоғистонда ҳам маҳаллий аҳолининг ўсиши штат миллий аҳолисининг демографиясини сезиларли даражада яхшилайди. Қозоғистонда сўнгги ўн йил ичида аҳоли сонининг ижобий ўсиши кузатилди.

Марказий Осиёнинг яна бир республикаси Ўзбекистонда 2021 йилда 786 770 киши туғилган бўлса, ўлим даражаси 237 076 кишини ташкил қилган. Миграция қилинганлар – 45527 киши, асосан Россияга. Маълум бўлишича, Ўзбекистонда аҳоли ўсиши 504 минг 167 кишини ташкил қилган. Умуман олганда, расмий маълумотларга кўра, 2021-йил охирида республикада 35 миллионга яқин Ўзбеклар бор эди. Улар орасида атиги 720 минг этник руслар бор, улар умумий аҳолининг атиги 2 фоизини ташкил қилади.

Қўшни Тожикистонда ўтган йили аҳоли ўсиши 299 267 кишини ташкил этган бўлиб, умумий аҳоли сони тахминан 9,9 миллион кишини ташкил қилган. 2021 йилда 54 956 киши вафот этган, Тожикистондан 28 153 нафар фуқаро кўчиб кетган. Яъни, аҳолининг умумий ўсиши 215 168 кишини ташкил этди. Айни пайтда мамлакатда 35 000 дан кам руслар яшайди, бу умумий аҳолининг атиги 0,35% ни ташкил қилади.

Қирғизистон ҳам аҳоли сонининг фоизларда сезиларли ўсишини кўрсатди. Мамлакатда жами 6,7 миллионга яқин фуқаро истиқомат қилади. 2021-йилда 178 269 киши туғилган, 42 298 нафар вафот этган, 26 313 нафар кўчиб кетган.Жами ўсиш 109 659 нафарни ташкил қилган. Расмий маълумотларга кўра, мамлакатда тахминан 341 351 киши истиқомат қилади, бу мамлакат аҳолисининг 5% дан сал кўпроқни ташкил қилади.

Ёпиқ сиёсат олиб бораётган Туркманистон ўтган йили аҳоли сони 77 183 кишига ўсганини кўрсатди. Шу билан бирга, мамлакат аҳолисининг умумий сони қарийб 6,1 миллион кишини ташкил этди. 2021-йилда 47110 киши вафот этган, 5821 нафари кўчиб кетган.Республикадаги руслар сони ҳақида ҳозирча маълумотлар йўқ. 2005 йилдаги охирги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Туркманистондаги этник руслар умумий аҳолининг 3,5 фоизини ташкил қилган.

Айни пайтда мамлакатдаги русларнинг энг кўп сони Қозоғистондир. Шунга қарамай, аҳоли ўсишининг ижобий динамикаси муаммони ҳал қилади ва узоқ вақт давомида штат ичидаги аҳоли сони туфайли минтақа республикасига сезиларли таъсир кўрсатган Москвани ташвишга сола бошлайди. Кўплаб қозоқ шарҳловчилари таъкидлаганидек, Қозоғистон этник қозоқларнинг юқори ўсиш суръатлари, чет элдан мамлакатга этник фуқароларнинг қайтиши ва этник русларнинг қочиб кетиши натижасида «моно-етник давлат»га айланмоқда. 1989 йилда республикадаги этник қозоқлар сони руслар сонидан деярли ошиб кетган – мос равишда 37,4 фоизга нисбатан 40,1 фоиз. 2009 йилга келиб Марказий Осиё Республикасида қозоқлар 63,1 фоизни ташкил этган бўлса, руслар 23,7 фоизга қисқарган. Ҳозирда этник руслар сони 18 фоиздан сал кўпроққа камайди. Баъзи экспертларнинг тахминига кўра, асрнинг ўрталарига келиб улар Қозоғистон умумий аҳолисининг 5% дан камроғини ташкил қилади. Агар бу башоратлар тўғри бўлса, Қозоғистон сўнгги 200 йилдагига қараганда камроқ “рус” бўлиб, Марказий Осиёдаги қўшниларига ўхшаб қолади. Бу тараққиёт Қозоғистон фуқароларига ўзларини биринчи навбатда Марказий Осиё давлати сифатида кўриш имконини беради, шу билан бирга Москвага у ерда ва кенгроқ минтақада таъсир ўтказиш учун анча кам жой қолдиради.

Марказий Осиёда этник руслар сони нафақат кўпаймайди, балки камайиб бормоқда, чунки Россиядан одамлар минтақага келмоқчи эмас, руслар орасида табиий ўлим ва маҳаллий аҳоли орасида туғилишнинг юқори даражаси ҳар йили этник гуруҳларнинг фоизини камайтирмоқда. Марказий Осиё фуқароларига нисбатан руслар. Умумий миграция статистикаси ҳам шуни кўрсатадики, ҳар йили Россияга ишлаш учун келган миллионлаб муҳожирлар ҳақидаги баёнотлар афсонадир. Дарҳақиқат, ҳар бир республика бўйича маълумотларга кўра, 2021 йилда Россия Федерацияси ёки бошқа давлатларга ишлаш учун кетганлар сони 105 527 кишини ташкил этади. Оммавий ахборот воситаларида доимий равишда ёзилаётган Россиядаги муҳожирлар сони мамлакатда узоқ вақт яшаб келаётган одамларга асосланган бўлса керак. Бироқ, вазият тез орада ўзгариши мумкин. Қарама-қарши томонга.

Украинада уруш бошланганидан бери Россия қароқчи давлатга айланди. Бу, биринчи навбатда, иқтисодиётга тегишли. Санкциялар киритилгандан сўнг бор-ёъғи икки ҳафта ичида Россия рубли 2 баробарга арзонлашди. 1 доллар 150 рубл тенг. Эслатиб ўтамиз, Москва биржаси ҳали савдоларни очмаган, бу эса миллий валютанинг расмий курсини сақлаб қолишга сезиларли ёрдам берган. Бироқ, у очилгандан сўнг, рус рубли урушдан олдинги даврга нисбатан 5-10 баравар арзонлашиши мумкин. Бундан ташқари, Россияда хорижий корхона ва компанияларнинг улгуржи йўпилиши иш ўринлари сонини қисқартирди. Яқин келажакда асосан Марказий Осиёдан келган муҳожирлар эгаллаган касбларга руслар ноиложликдан фаол киришишини тахмин қилиш қийин эмас. Бошқа томондан, минтақа ишчиларининг Россия Федерациясига келганларида олган маошлари даражаси ҳам камаяди ва мигрантлар ўз ватанларига қайтиш ёки пул ишлаш учун бошқа мамлакатни қидиришдан бошқа чораси қолмайди, чунки бу Россияда меҳнатини сотиш фойдали бўлмайди.

Бутун дунёдан тўлиқ изоляция мамлакатдаги русларни йўпади, аммо туғилишни кўпайтирмайди. Қашшоқлик бутун мамлакат бўйлаб тарқалиши билан келажакда туғилиш хавфи ортади. Ҳатто урушдан олдинги даврда ҳам Россияда демографик кўрсаткичлар қандай қилиб барқарор равишда пасайиб бораётганини кузатиш мумкин эди.

Бундан ташқари, Украина билан уруш Марказий Осиёдаги ҳарбий иштирокни заифлаштиради, чунки Москванинг диққати Ғарбга қаратилади.

Россиядаги демографик пасайишнинг ўрнини тўлдириш ёки ҳатто нормаллаштира олмаслик Марказий Осиё республикаларига Россия таъсиридан узоқ кутилган озодликка эришиш имкониятини беради. Бу Хитой, АҚШ, НАТО, Европа Иттифоқи ёки бошқа ҳар қандай давлат билан ҳамкорлик қилиш, миллий ўз-ўзини идентификатсиялашни кучайтириш, ташқи сиёсий жиҳатларни ҳал қилиш ва давлатлар ичида фуқаролар фаровонлигини ошириш учун минтақавий коалитсия яратиш, камситишларсиз эркин меҳнат бозорини ташкил этишни англатади.

https://countrymeters.info/ru/Uzbekistan

https://uz.sputniknews.ru/20210819/goskomstat-nazval-kolichesthttps://uz.sputniknews.ru/20210819/goskomstat-nazval-kolichestvo-russkix-v-uzbekistane-20149387.htmlvo-russkix-v-uzbekistane-20149387.

htmlhttps://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0

https://countrymeters.info/ru/Tajikistan

https://countrymeters.info/ru/Tajikistanhttps://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5

https://countrymeters.info/ru/Kyrgyzstan

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8https://countrymeters.info/ru/Kyrgyzstanhttps://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8

https://countrymeters.info/ru/Kazakhstan

https://countrymeters.info/ru/Kazakhstanhttps://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8