Ўзбек газининг нархи ошиб бормоқда

Ўзбекистон узоқ вақт давомида Россия билан нефт ва газ конларини сотиш бўйича ҳамкорлик қилиб келган. Россия компаниялари табиий ресурсларни қазиб олишни кўпайтиришга ва ускуналарни модернизация қилишга ваъда беришди. Натижада, бу содир бўлди, лекин Ўзбекистонда ишлаб чиқариладиган газ нархи ўсишни бошлади.

Ўзбекистондаги асосий газ компанияси давлатга қарашли “Ўзбекнефтгаз” ҳисобланади. Мингйиллик бошидаёқ у Россиянинг «Газпром» ва «Лукойл» каби йирик компаниялари билан ҳамкорлик қила бошлади. Натижада 2004-йилда Ўзбекистон, “Лукойл” компанияси инвесторлар жамияти ва “Ўзбекнефтгаз” НҲC ўртасида Қандим конлар гуруҳи участкаларида, Хаузак ва Шоди участкаларида, шунингдек, Қўнғирот участкасининг 35 йил муддатга мўлжалланган йирик лойиҳаси маҳсулот тақсимоти тўғрисидаги битим имзоланди.

Шундай қилиб, Москва Ўзбекистоннинг энергетика бозорига таъсир кўрсатади. Охирги пайтларда Ўзбекистонда ишлаб чиқарилаётган газ нархи кўтарилди. Мутахассисларнинг таъкидлашича, бу нефт компаниялари ва маҳаллий олигархлар томонидан ишлаб чиқарилган.

Ўзбекистонда газ қазиб олиш мамлакат эҳтиёжларини қоплайди. Вақти-вақти билан республика ҳатто кўк ёқилғини экспорт қилади. Аммо ҳозирча ҳукумат 2035 йилгача газ сотишни тўхтатишга қарор қилди. Бироқ “Ўзбекнефтгаз” давлат корхонаси бўлса-да, ресурсни бозор нархида аҳолига сотади.

Республикамизнинг газ сотувчи, газ қувурининг тўғри ҳолатини таъминловчи асосий корхоналаридан бири “Худудгазта’минот” АЖ ҳисобланади. Акциядорлик жамияти етказиб берувчидан то якуний истеъмолчигача воситачи вазифасини бажаради.

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутати, ЎзЛиДеП фракцияси аъзоси Расул Кушербоев Ўзбекистон газни кимдан ва қандай нархда сотиб олишини айтди. Унга кўра, аҳолига газ сотиш билан шуғулланувчи “Ҳудудгазтаъминот” корхонаси ҳақиқатда “Ўзтрансгаз”дан 340 сўмдан, “Эпсилон” хорижий компаниясидан 501 сўмдан, “Ўзбекнефтгаз”дан эса 250 сўмдан газ сотиб олмоқда.

Агар “Ўзбекнефтгаз” ва “Эпсилон” газ ишлаб чиқарувчи компаниялар бўлса, “Ўзтрансгаз” ресурсни тақсимлаш, сақлаш ва сотиш билан шуғулланади. Яъни “Ўзтрансгаз” газни ишлаб чиқарувчи корхоналардан сотиб олиб, кейин “Худудгазтаъминот”ни қайта сотади, бу эса унинг фоизини йуқотиб, аҳолига қайта сотади.

“Ўзтрансгаз” Россиянинг “Лукойл” компаниясидан газни 1100 сўмдан, “Natural Gas Stream” (“Ўзбекнефтгаз” ва “Gas Project Development Central Asia” қўшма корхонаси)дан 550 сўмдан сотиб олади. Шу билан бирга, «Натурал Гас Стреам» Россияга газни сотади ва у эрдан яна Ўзбекистонга экспорт қилади, лекин аллақачон 1320 сўмдан. Эслатиб ўтамиз, “Gas Project Development Central Asia” “Газпром”нинг шўба корхонаси ҳисобланади. “Эҳтимол, аввалига Ўзбекистондан Россияга кетаётган, кейин эса оширилган нархда қайтиб келаётган газ республикани ҳеч қаерга тарк этмаса ҳам, ҳужжатларга кўра “Табиий газ оқими” компаниясидан импорт сифатида ўтади», – дейди Ғарб экспертлари.

Бу ҳақда исми сир қолишини истаган хорижлик тадқиқотчи журналистлар нима дейишди: “Охир-оқибат “Ўзтрансгаз” аҳолига газни 1000 сўмдан, савдо корхоналарига эса 1150-1300 сўмдан, шунингдек, “Худудгазтаъминот” 340 сўмдан сотмоқда. Шундай қилиб, бир қарашда “Ўзтрансгаз” нега Россия компаниялари билан очиқ-ойдин фойда келтирмайдиган битимлар тузаётгани тушунарсиз, чунки “Ўзбекнефтгаз” давлат акциядорлик жамияти ўз ёқилғини 250 сўмдан сотади”.

Уларнинг фикрича, бундай харидларни тушунтиришнинг иккита сабаби бор. “Биринчидан, газни сотиб олиш ва сотиш ўртасидаги фарқни давлат субсидия деб, бюджет ҳисобидан қоплаши керак. Шундай қилиб, компания, бу ҳолда «Ўзтрансгаз» этишмаётган суммани олади. Бироқ, агар “Ўзтрансгаз” ва Россия компаниялари ўртасида расмий шартномада кўрсатилмаган айрим “имтиёзлар” бўйича келишув мавжуд бўлса, давлатдан субсидиялар сотиб олиш/сотишдаги фарқни тўлаш учун эмас, балки уларнинг чўнтагига тушади. “Ўзтрансгаз”, “Лукойл”, “Natural Gas Stream” ва натижада “Газпром” “Ўзбекнефтгаз” билан.

“Ўзбекнефтгаз” ушбу ресурсни аҳоли ва воситачи компанияларга 250 сўмдан, Кореянинг “Uz-Kor Gas Chemical” компанияси эса 190 сўмдан сотаётгани ҳам қизиқ. Аммо бу ҳолда Ўзбекистон ва Корея қўшма корхонаси ўз маҳсулотларига (полиетилен ва полипропилен) Тошкент учун имтиёз ажратиши мумкин”.

“Худудгазтаъминот” воситачилик компанияси вакилининг айтишича, газ нархи Ўзбекистон Молия вазирлиги томонидан белгиланади. Молия вазирлиги нархларга изоҳ бермади. “Ўзбекнефтқаз” ўз навбатида вазирликнинг нарх сиёсатига мувофиқ газ сотаётганини тасдиқлади.

“Бундан келиб чиқиб, Ўзбекистон газ бозорида чайқовчиликлар аввалроқ Москва томонидан Шавкат Мирзиёев учун зарур бўлган ислоҳотлар учун ажратилган кредитлар бўйича содир бўлаётганини тахмин қилиш мумкин. Айниқса, ҳозир Ғарб Россиядан импорт қилинадиган маҳсулотларга, жумладан, нефтга ҳам катта санкциялар киритган ва яқин келажакда газга ҳам жорий этиши эҳтимолдан холи эмас, Москва молиявий йуқотишларни қоплаш йулларини қидирмоқда. Яқинда Тошкент аҳоли учун газ нархини оширишини маълум қилди”, – дейди хорижлик экспертлар.

Ўзбекистон ҳукумати газ нархи кўтарилмаслигини айтди.

“Ҳозирда “Ўзбекнефтгаз” расмий маълумотларга кўра, мамлакатдаги газ конларининг 50 фоизини назорат қилади. Россиянинг Лукойл компанияси 22%. Аммо агар сиз «Газпром» нинг шўъба корхоналарига эътибор қаратсангиз, у ҳолда Россия компанияларининг конларда назорат қилиш фоизи анча юқори. Москва Ўзбекистоннинг углеводород конларини ўзлаштириб олади ва шунга мос равишда республиканинг савдо бозори ва нархларига таъсир кўрсатади”, — дея таъкидлайди хорижлик таҳлилчилар.

Ўзбекистондаги энг йирик нефт қазиб олувчи “Jizzakh Petroleum” (SEG) ҳозирда Саноат Энергетика Гуруҳи, SEG деб номланувчи компанияга «Ўзбекнефтгаз» ва «Газпром»нинг «Gas Project Development Central Asia» шўба корхонаси томонидан асос солинган. Шу билан бирга, 2020 йилда Кипр офшор “Belvor Holding Limited” ҳам 68% улуш билан таъсисчилар қаторига кирди, Газпромнинг шўъба корхонаси эса атиги 2% улушга эга эди. 2021-йил феврал ойида Ўзбекистон компанияси ва оффшор аксиялари тенг бўлди – ҳар бир аксиянинг 49%. Ноябр ойида эса “Ўзбекнефтгаз” “Jizzakh Petroleum”даги (SEG) ўз улушини тўлиқ “Belvor Holding Limited” компаниясига ўтказган битим имзоланди. «Шунинг учун, «Саноат Энергетика Гуруҳи, SEG»ни фақат Москва манфаатларига жавоб берадиган Россия компанияси деб аташ мумкин», – дейди ўз исмларини сир тутган терговчилар.

Россиянинг Ўзбекистонда газ ишлаб чиқарувчи бошқа компаниялари «Gazprom Uzbekistan» ва «Petromaruz» бўлиб, улар ҳам республика бозорида кенгайиш истагида.

Москвага берилган ҳар хил имтиёзлар, Ўзбекистондаги айрим амалдорларнинг моддий манфаатдорлиги аҳолининг газни оширилган нархларда сотиб олишга мажбур бўлишига олиб келмоқда. Бунинг учун ҳеч ким тушунтириш беришга тайёр эмас. “Аммо, шундай ҳолатни кузатиш мумкин – Россия компаниялари назорати остидаги конлар қанча кўп бўлса, монополия пайдо бўлган сари газ нархи шунчалик юқори бўлади”, деб ёзади Ғарб сиёсатшунослари.