Ўзбекистон геосиёсатдан, Марказий Осиёда содир бўлаётган воқеалардан ўққа тутилмоқда

Ўзбекистоннинг Термиз шаҳри Афғонистон ҳудудидан бир неча бор ўққа тутилди. Ислом Республикаси ҳукумати ҳисобланган Толибон аввалроқ ўз ҳудудини назорат қилаётганини маълум қилган, бироқ вақт кўрсатганидек, улар қўшни давлатларни радикал исломчилар ҳужумларидан чеклай олмаяпти.

Термиз Ўзбекистон ва Афғонистон ўртасидаги чегарадош шаҳар. Бу келажакдаги савдо алоқаси лойиҳаси (Термиз – Мозори Шариф – Кобул – Пешовар транзит йуналиши) учун стратегик нуқта бўлиб, Россия орқали Марказий Осиё ва Европа ўртасидаги шимолий алоқадан воз кечишга имкон беради.

2022-йил давомида Ўзбекистон шаҳри Афғонистон ҳудудидан икки марта ҳужумга учради. Тошкент маълумотларига кўра, иккала ҳолатда ҳам зарбалар чегарачилар ва тинч аҳоли вакилларига зарар етказмаган. Шу билан бирга, Толибон назорати остидаги мамлакатнинг тажовузкор ҳаракатлари уларнинг бир қарашда асосий вазифалари – ўз эрлари хавфсизлигини таъминлашни шубҳа остига қўяди.

Толибон Кобулда собиқ ғарбпараст ҳукуматни ағдаргандан сўнг, террорчиларнинг қўшни ҳудудларга, хусусан, Марказий Осиё мамлакатларига тарқалишига йул қўймасликка ваъда берган эди. Толибон учун ҳам, Марказий Осиё етакчилари учун ҳам бу имтиёз ўрта ва узоқ муддатли истиқболда юқори устувор вазифа бўлиб кўринади, чунки бутун минтақанинг кейинги ривожланиши бунга боғлиқ.

Айни дамда Термиз – Мозори Шариф – Кобул – Пешовар савдо йулининг йулга қўйилиши айнан Афғонистондан Ўзбекистон билан чегарадош шаҳарчада содир этилган терактлар туфайли шубҳа остида. Ҳужумларнинг табиати ҳужумларнинг асл моҳияти ҳақида ҳайратга солади.

ИШИДнинг, шунингдек, бошқа радикал исломий ташкилотларнинг террорчилик ҳаракатлари аниқ диний мазмунга эга бўлиб, ибтидоий, аммо самарали тактикаси билан ҳам ажралиб туради. Натижа ҳар доим кўп сонли қурбонлар билан бирга келади. Термизга қилинган ракета ҳужумлари жиҳодчиларнинг одатий ҳужумларига зиддир. Биринчидан, Ўзбекистоннинг жанубий шаҳри мусулмонлар эъзозлайдиган жойлардан бири бўлиб, дин радикал ислом даъватчиларининг ҳужумларига сабаб бўла олмайди. Иккинчидан, биринчи ҳолатда ҳам, иккинчи ҳолатда ҳам шаҳарнинг Афғонистондан ўққа тутилишини кўпроқ провокатсион ҳаракатлар билан изоҳлаш мумкин, чунки Термизни ўққа тутган номаълум шахс давлат чегарасини кесиб ўтмаган, чегарачилар нишонини танлаган, ва, натижада, одамларга зарар бермади, бу, аслида, жиҳодчиларнинг асосий вазифасидир. Яъни, Афғонистондан ракета ҳужумлари исломий гуруҳларнинг террор ҳужумларидан кўра кўпроқ геосиёсий провока2ияларга ўхшайди.

Эслатиб ўтамиз, биринчи ҳолатда Термизнинг ўққа тутилиши учун ИШИД бўлимларидан бири бўлган Хуросон масъул бўлган. Бу Кобулдаги теракт билан бир вақтда содир бўлди. Афғонистон пойтахтидаги портлашлардан ташқари, радикалларга оддийгина Термизни ўққа тутишни ҳам ўз қўлига олишни таклиф қилишган деган фикр бор, чунки бу икки эпизодни солиштирадиган бўлсак, улар бир-биридан, иккаласи ҳам ижро услубида тубдан фарқ қилади.

Термизга давом этаётган ва яқин келажакда ҳам давом этиши мумкин бўлган ҳужумлар жанубий транзит йуналишини амалга оширишни секинлаштириш ёки бутунлай музлатиш мақсадида Ўзбекистон ва бутун Марказий Осиёга нисбатан анча “геосиёсий” ҳужумлардир. Термиз-Мозори Шариф-Кобул-Пешовар темир йули қурилиши Россиянинг минтақадаги таъсирини йуқотишини ваъда қилгани боис, содир бўлаётган воқеалардан қайсидир давлатнинг манфаатдорлиги ҳақидаги хулосалар ўзини оқлаяпти.

Ўзбекистон билан чегарадош шаҳарчанинг вақти-вақти билан ўққа тутилиши Марказий Осиё давлатларининг Россия орқали ўтадиган шимолий савдо йулини четлаб ўтишига йул қўймайди, КХШТнинг минтақанинг ягона ҳимоячиси ролини мустаҳкамлайди ва Толибонни Москвага яқинлаштиради, бу эса ўз ҳудудларини назорат қилишда фақат руслар ёрдам бериши мумкинлигини англатади.

Шунчаки тахминларга асосланиб, бутун бир мамлакатни айблаб бўлмайди. Аммо Термизни ўққа тутиш давом этаверса, эртами кечми, бунинг ортида турган “катта ака”нинг алоқадорлиги аниқ далил бўлади. Бу Россия бўладими, буни вақт кўрсатади, лекин айни дамда Ўзбекистоннинг чегарадош ҳудуди Афғонистондан ўққа тутилаётганидан Москванинг фойдаси кўпроқ.